Không đợi đến khi bão lũ xảy ra mới hành động, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng kế hoạch ứng phó từ trước mùa mưa bão. Các hoạt động như kiểm tra kè đập, phát quang dòng chảy, nạo vét cống rãnh, gia cố nhà cửa, chằng chống cây xanh… được thực hiện thường xuyên với sự tham gia của người dân. Không ít nơi còn tổ chức diễn tập tình huống, tập huấn kỹ năng sơ tán, cứu hộ, chăm sóc sức khỏe khi có thiên tai. Những bước chuẩn bị đơn giản ấy đã giúp giảm thiểu tối đa thiệt hại về người và tài sản, đặc biệt là tại các địa phương miền núi, ven biển, nơi thường xuyên chịu ảnh hưởng của mưa lũ, sạt lở. 

Phát huy vai trò của cộng đồng, lấy cộng đồng là lực lượng nòng cốt trong phòng tránh thiên tai. Người dân không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ, mà còn là chủ thể tham gia vào quá trình phòng ngừa, ứng phó, phục hồi sau thiên tai. Nhiều địa phương đã thành lập các tổ, đội xung kích phòng chống thiên tai ở thôn, bản, phát huy sức mạnh tập thể trong việc nắm tình hình tại chỗ, sơ tán kịp thời, cứu hộ khi có tình huống xảy ra.

Các cuộc diễn tập với tình huống giả định sát thực tế qua đó, năng lực phối hợp giữa các lực lượng được nâng lên, phát huy tốt phương châm “bốn tại chỗ” và giảm thiểu thiệt hại

Việc gắn tuyên truyền, giáo dục kỹ năng phòng tránh thiên tai với sinh hoạt cộng đồng, họp thôn, sinh hoạt chi hội nông dân, phụ nữ, đoàn thanh niên… cũng là cách hiệu quả để nâng cao nhận thức cho mọi người dân. Khi mỗi người dân hiểu rõ những nguy cơ xung quanh mình, nắm được kỹ năng cơ bản để xử lý tình huống, thì tổn thất do thiên tai sẽ được giảm đáng kể.

Chính quyền các cấp, đặc biệt là cấp xã đóng vai trò then chốt trong công tác điều hành, chỉ đạo ứng phó thiên tai tại cơ sở. Thực tế cho thấy, ở đâu có sự chủ động, phối hợp tốt giữa chính quyền và nhân dân, ở đó hiệu quả phòng tránh thiên tai càng rõ rệt. Cán bộ xã, thôn hiểu rõ địa bàn, nắm bắt được đặc điểm địa hình, dân cư và tập quán canh tác nên có thể chủ động xây dựng phương án phù hợp thực tế.

Việc lập bản đồ vùng nguy cơ thiên tai, rà soát các điểm xung yếu, điểm dễ ngập úng, sạt lở, đánh giá khả năng sơ tán và lập danh sách các đối tượng yếu thế (người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật…) để có phương án hỗ trợ khi cần thiết là những việc cần thiết mà nhiều địa phương đã thực hiện. Từng địa phương cũng có thể xây dựng hệ thống cảnh báo đơn giản nhưng hiệu quả, ví dụ như nhắn tin qua nhóm điện thoại để kịp thời thông báo cho dân khi có thiên tai.

Nhiều mô hình hay, cách làm sáng tạo từ cơ sở đã chứng minh rằng chỉ với kinh phí không lớn nhưng khi được sử dụng đúng cách, sát thực tế và phát huy nội lực cộng đồng thì hiệu quả mang lại rất rõ rệt. Ví dụ như cải tạo kênh mương nội đồng để thoát nước nhanh, xây dựng nhà văn hóa kiêm nơi sơ tán khi có bão lũ… Những sáng kiến đó vừa phù hợp với điều kiện địa phương, vừa góp phần lan tỏa tinh thần chủ động ứng phó trong toàn dân.

Công tác truyền thông, nâng cao nhận thức, kỹ năng phòng tránh thiên tai phải được coi là một phần không thể thiếu trong xây dựng cộng đồng an toàn. Từ các em học sinh đến người lớn tuổi đều cần được cung cấp thông tin kịp thời, dễ hiểu và sát với thực tế địa phương. Việc sử dụng tài liệu trực quan, tổ chức hội thi, xây dựng phim hoạt hình, tờ rơi, kết hợp mạng xã hội… sẽ giúp lan tỏa thông điệp mạnh mẽ, hiệu quả hơn.

Phòng tránh thiên tai không tách rời khỏi phát triển kinh tế - xã hội. Quy hoạch vùng trồng, vùng nuôi hợp lý, chuyển đổi mùa vụ thích hợp với biến đổi khí hậu, lựa chọn giống cây trồng vật nuôi chống chịu tốt, cải tiến mô hình sản xuất, đầu tư xây dựng hạ tầng thích ứng… đều là những biện pháp giúp cộng đồng nâng cao khả năng chống chịu, phục hồi nhanh sau thiên tai.

Chính quyền và người dân cần phối hợp để phát triển bền vững, không lấn chiếm sông suối, hành lang thoát lũ; trồng rừng phòng hộ, nâng cao tỷ lệ, chất lượng che phủ tự nhiên. Khi phát triển có gắn với việc giảm thiểu rủi ro thiên tai, thì kinh tế địa phương mới có thể ổn định và người dân thực sự yên tâm sản xuất, sinh sống.

Thiên tai là điều không thể tránh khỏi, nhưng thiệt hại do thiên tai là điều hoàn toàn có thể giảm nhẹ, mỗi người dân, mỗi cộng đồng và chính quyền các cấp cùng đồng lòng hành động. Chủ động từ cơ sở, phát huy vai trò người dân, cộng đồng, tăng cường phối hợp, đầu tư hiệu quả và đẩy mạnh truyền thông, tất cả những yếu tố đó khi gắn kết lại sẽ tạo nên một hàng rào vững chắc, bảo vệ từng bản làng, từng xóm nhỏ khỏi tác động nặng nề của thiên tai./.