Dư luận xã hội có thể hiểu đơn giản là một hệ thống phản ứng, bình luận, nhận định về các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội hoặc bất cứ nội dung nào được hình thành trong cộng đồng. Dư luận có ảnh hưởng đến tâm lý, nhận thức và hành vi của người dân; có khi là động lực quan trọng trong việc thực thi chủ trương, chính sách, đôi khi lại là lực cản trong quá trình triển khai các hoạt động kinh tế, xã hội.

Trong bối cảnh xã hội có nhiều chuyển biến nhanh chóng và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, mỗi công dân sở hữu thiết bị điện thoại thông minh kết nối internet đều có tiềm năng trở thành nguồn cung cấp thông tin và đóng vai trò nhà báo công dân. Tuy nhiên, cần nhận thức rõ rằng, không phải mọi cá nhân đều sở hữu đầy đủ năng lực và kỹ năng cần thiết để truyền tải thông tin một cách chính xác, phù hợp và tuân thủ các quy định hiện hành. Điều này đặt ra những yêu cầu mới trong công tác định hướng dư luận xã hội, đặc biệt trong bối cảnh thông tin giả mạo và sai sự thật có nguy cơ lan truyền rộng rãi trên các nền tảng mạng xã hội.

Trong bối cảnh đó, báo chí cách mạng với vai trò là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, diễn đàn của Nhân dân, kênh truyền thông chính thống giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng thông tin, dẫn dắt dư luận góp phần tạo đồng thuận xã hội.

Họp báo thường kỳ là một hình thức cung cấp thông tin cho các cơ quan báo chí được tỉnh Quảng Ninh quan tâm thực hiện 

Thực trạng dư luận xã hội trong thời kỳ công nghệ số: Thách thức và những biểu hiện

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển vượt bậc, đặc biệt là sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube, Zalo và nhiều ứng dụng khác, mỗi cá nhân không còn là người tiếp nhận thông tin thụ động mà đã trở thành chủ thể có khả năng tạo ra, lan truyền và thậm chí điều hướng dư luận xã hội. Môi trường thông tin mở này, dù mang lại nhiều lợi ích về kết nối và chia sẻ, nhưng cũng tiềm ẩn vô số rủi ro về nhiễu loạn thông tin, sai lệch, và mất kiểm soát, gây ra những hệ lụy khó lường cho xã hội và công tác quản lý nhà nước.

Các biểu hiện chính của thực trạng này có thể kể như:

Tình trạng tin giả (fake news) và tin sai sự thật lan truyền: Không còn đơn thuần là những thông tin bịa đặt thông thường, tin giả ngày nay được xây dựng một cách chuyên nghiệp, khoác lên mình "chiếc áo" của sự chính luận, nghiên cứu khoa học hoặc thậm chí là giọng điệu "dân sự" đầy cảm xúc để dễ dàng lừa gạt công chúng. Chúng được sản xuất và phát tán với mục đích đa dạng, từ trục lợi cá nhân, câu view, đến phá hoại uy tín, gây hoang mang, chia rẽ xã hội. Theo báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông[1], năm 2024, Bộ đã đấu tranh, yêu cầu các nền tảng phải ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm pháp luật Việt Nam, theo đó hơn 15.000 nội dung vi phạm đã được các nền tảng xuyên biên giới gỡ bỏ[2]…, cho thấy mức độ nghiêm trọng và sự phổ biến của vấn nạn này.

Hiện tượng "quy chụp dư luận ảo" và tạo "dư luận giả": Một xu hướng đáng lo ngại khác là việc sử dụng các tài khoản ảo, hội nhóm kín hoặc các chiến dịch truyền thông tiêu cực trên mạng xã hội để tạo ra làn sóng dư luận ảo, gây sức ép, lôi kéo đám đông chỉ trích, tấn công cá nhân, tổ chức, thậm chí là chống phá đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước. Điều này đặc biệt nguy hiểm khi một bộ phận công chúng dễ bị dẫn dắt bởi thông tin một chiều, thiếu kiểm chứng, hình thành tâm lý "đám đông" mà không có sự phản biện đa chiều. Vụ việc một số tài khoản lan truyền thông tin sai lệch về vaccine COVID-19 trong giai đoạn dịch bệnh căng thẳng là một ví dụ điển hình cho thấy tác động tiêu cực của dư luận giả đến niềm tin xã hội và công tác phòng chống dịch.

Tâm lý "bàn tán", "nghi ngờ": Trong bối cảnh thông tin đa chiều và đôi khi hỗn loạn, tâm lý tò mò, thích "bàn tán", và đặc biệt là sự "nghi ngờ" thường chiếm ưu thế trên không gian mạng. Điều này một phần xuất phát từ việc thông tin chính thống chưa được cung cấp kịp thời, đầy đủ, hoặc chưa đủ sức hấp dẫn để đáp ứng nhu cầu của công chúng. Khi có khoảng trống thông tin, tin đồn và tin giả dễ dàng len lỏi, gây ra những hiểu lầm, hoang mang, làm suy giảm niềm tin vào các cơ quan chức năng và hệ thống chính trị.

Tỉnh Quảng Ninh là một đại phương với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng, có nhiều dự án trọng điểm quốc gia và hoạt động đầu tư sôi động, vì vậy, có dư luận xã hội đa chiều liên quan đến quy hoạch đô thị, môi trường, công tác phòng chống tham nhũng, quản lý và sử dụng đất đai, đền bù giải tỏa.

Những thông tin dù nhỏ về các vấn đề này cũng có thể nhanh chóng trở thành tâm điểm bàn tán, đặc biệt trên mạng xã hội. Trên thực tế, đã có một số vụ việc cụ thể trên địa bàn tỉnh bị các thông tin sai sự thật, thiếu khách quan từ không gian mạng làm xáo trộn dư luận, gây ra những khó khăn nhất định cho quá trình điều hành, quản lý của chính quyền địa phương, ảnh hưởng đến ổn định xã hội và tiến độ triển khai các dự án phát triển. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về khả năng nắm bắt, định hướng và phản ứng nhanh nhạy của báo chí địa phương trước các luồng thông tin trên không gian mạng.

Vai trò của báo chí cách mạng trong định hướng dư luận, tạo đồng thuận xã hội

Trước sự nhiễu loạn và phức tạp của dư luận, các cơ quan báo chí chính là nguồn thông tin chính thống, phát huy vai trò dẫn dắt của dư luận, được xã hội tin cậy để từ đó định hướng nhận thức.

Báo chí là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, bảo đảm tính chính xác, đặt lợi ích quốc gia, dân tộc, cộng đồng lên hàng đầu.

Báo chí cũng là diễn đàn của Nhân dân, là nơi chuyển tải nguyện vọng, bức xúc, ý kiến đề xuất đến đảng, chính quyền.

Trong nhiều trường hợp, báo chí định hướng dư luận, bóc trần tin giả, phổ biến sự thật, trấn an công luận.

Báo chí góp phần xây dựng nhận thức đúng đắn, tăng niềm tin, củng cố sự đồng thuận trong thực hiện các chân giá trị.

Tại Quảng Ninh, cùng với Trung tâm Truyền thông tỉnh, hơn 50 cơ quan báo chí đặt văn phòng đại diện, cử phóng viên thường trú đã đồng hành tích cực trong tuyên truyền chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số, bảo vệ môi trường, quảng bá du lịch, đấu tranh chống sai phạm, củng cố niềm tin vào chính quyền các cấp. Một số chuyên mục nổi bật như: "Chính quyền đồng hành cùng doanh nghiệp", "Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái"... đã tạo hiệu ứng xã hội tích cực.

Phóng viên các cơ quan báo chí thường trú tại Quảng Ninh tác nghiệp trong chuyến đi thực tế tại huyện Cô Tô vào tháng 4/2025 vừa qua

Phát huy vai trò của báo chí trong định hướng dư luận xã hội

Để thực hiện tốt nhiệm vụ việc định hướng dư luận xã hội, các cơ quan báo chí và đội ngũ người làm báo cần không ngừng đổi mới và nâng cao năng lực. Những giải pháp then chốt cần được chú trọng như:

Thứ nhất: Đảm bảo tính chính xác và hấp dẫn của thông tin: Tính chính xác là nền tảng, nhưng thông tin cũng cần được truyền tải một cách kịp thời và hấp dẫn. Để làm được điều này, các nhà báo cần nâng cao kỹ năng làm báo hiện đại, bao gồm khả năng phân tích dữ liệu, kể chuyện bằng đa phương tiện và khai thác hiệu quả trí tuệ nhân tạo (AI) để nhanh chóng phát hiện các xu hướng dư luận. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế phản ứng nhanh trước những thông tin sai sự thật, nhất là trên các nền tảng mạng xã hội, nhằm ngăn chặn sự lan truyền và tác động tiêu cực. Đồng thời, việc đẩy mạnh sản xuất nội dung có chiều sâu, có tính dự báo và khả năng phản biện lành mạnh sẽ giúp dẫn dắt nhận thức xã hội một cách tích cực.

Thứ 2: Đổi mới cách thức truyền thông, đa nền tảng, đa phương tiện: Trong kỷ nguyên số, việc đa dạng hóa cách thức truyền thông là yếu tố sống còn. Báo chí cần tăng cường sử dụng các nền tảng mạng xã hội để lan tỏa nội dung chính thống một cách rộng rãi và nhanh chóng. Cùng với đó, cần phát triển các hình thức truyền thông mới như podcast, livestream, infographics và video ngắn để tiếp cận hiệu quả hơn với giới trẻ – những đối tượng sử dụng đa dạng các kênh thông tin. Việc xây dựng hoặc có cơ chế phối hợp với đội ngũ KOLs (người có ảnh hưởng) chính thống cũng sẽ là một kênh quan trọng hỗ trợ định hướng dư luận một cách tích cực.

Thứ ba: Phối hợp chặt chẽ giữa báo chí với các cơ quan quản lý và chính quyền cơ sở: Mối quan hệ hợp tác bền chặt giữa báo chí và các cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở là chìa khóa để thông tin được minh bạch và kịp thời. Cần tăng cường trao đổi thông tin hai chiều, đặc biệt trong các tình huống khủng hoảng truyền thông. Các cơ quan, đơn vị cần chủ động cung cấp thông tin đầy đủ, minh bạch và công khai trên báo chí đúng lúc, đúng thời điểm để tránh việc thông tin bị bóp méo, dẫn dắt bởi tin giả.

Thứ tư: Xây dựng đội ngũ người làm báo bản lĩnh, trách nhiệm, sâu chuyên môn, am hiểu công nghệ: Con người là yếu tố then chốt. Cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nhà báo về đạo đức nghề nghiệp và năng lực ứng xử trong môi trường số, giúp họ giữ vững bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp. Đồng thời, cần khuyến khích nhà báo thực hiện các tuyến bài điều tra, phản ánh khách quan, trung thực, tránh xu hướng "thỏa hiệp với dư luận" hay chạy theo những thông tin giật gân, thiếu kiểm chứng.

Thứ năm: Nâng cao hiệu lực quản lý, phát huy vai trò định hướng của cơ quan chức năng: Để đảm bảo môi trường thông tin lành mạnh, các cơ quan quản lý cần cập nhật, hoàn thiện cơ chế pháp lý về báo chí và mạng xã hội. Việc phát hiện sớm và xử lý nghiêm các hành vi đưa tin sai sự thật, kích động dư luận, phá hoại niềm tin xã hội là cực kỳ cần thiết.

Tại Quảng Ninh, việc tiếp tục phát huy vai trò của Ban Chỉ đạo 35 tỉnh, Ban Chỉ đạo 35 các cấp; tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Công an tỉnh, các sở, ngành, chính quyền địa phương trong kiểm soát thông tin trên báo chí và mạng xã hội là yếu tố quan trọng, giúp tỉnh giữ vững ổn định và phát triển.

Trong bối cảnh công nghệ số và truyền thông đa chiều, báo chí cách mạng vẫn là lực lượng chủ lực trong việc định hướng dư luận xã hội, củng cố niềm tin và tạo sự đồng thuận để phát triển đất nước. Phát triển báo chí hiện đại, nhân văn, bản lĩnh trong môi trường số không chỉ là yêu cầu cấp thiết, mà còn là điều kiện tiên quyết để định hướng đúng dư luận, góp phần giữ vững ổn định xã hội, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, và xây dựng niềm tin vững chắc vào sự lãnh đạo của Đảng và chính quyền các cấp./.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh

[1] Bộ Thông tin và Truyền thông hiện nay đã hợp nhất với Bộ Khoa học và Công nghệ thành Bộ Khoa học và Công nghệ; bộ phận Thông tin, báo chí, xuất bản nhập vào Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

[2] Tài liệu tham khảo tại: https://vneconomy.vn/facebook-google-tiktok-da-go-bo-hon-15-000-noi-dung-vi-pham-phap-luat-viet-nam.htm