Sự tham gia của trẻ em vào các hoạt động lao động kinh tế gia đình

Ở Việt Nam đã có chương trình học miễn phí cho trẻ em ở bậc tiểu học nhưng sức ép kinh tế từ phía gia đình cũng được đặt ra nhất là đối với trẻ em trong các gia đình nông thôn. Trong các gia đình giàu hoặc kinh tế ổn định, trẻ em được dành nhiều thời gian để học hành, vui chơi, còn trong các gia đình nghèo hoặc ở khu vực nông thôn, trong điều kiện đời sống kinh tế gia đình thấp hơn thành thị thì cách để cải thiện kinh tế, tăng thu nhập cho hộ gia đình là đưa càng nhiều người tham gia vào lao động càng tốt. Trẻ em trong các gia đình này không chỉ làm việc nhà mà còn phải lao động kiếm tiền để nuôi sống bản thân mình và giúp đỡ gia đình.

Ở đây, chúng ta cần có sự phân biệt giữa hiện tượng trẻ em lao động sớm với việc trẻ em tham gia các công việc vừa sức để giúp đỡ gia đình và để học tập thêm kỹ năng và tinh thần yêu lao động.

Tốc độ đô thị hóa nhanh tại Việt Nam kéo theo những mặt trái của nền kinh trế thị trường, tác động tiêu cực tới trẻ em, đặc biệt là trẻ em nghèo. Một trong những tác động tiêu cực đó là ngày càng có nhiều trẻ em làm thuê giúp việc gia đình. Điều này đặt ra những thách thức đối với xã hội trong việc bảo vệ những trẻ em này khỏi bị ngược đãi, bóc lột.

Thứ trưởng Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội Doãn Mậu Diệp cho biết, ước tính có khoảng 1,3 triệu trẻ em làm thuê giúp việc gia đình và con số này đang có xu hướng gia tăng. Nguyên nhân là do tỷ lệ hộ nghèo khá cao, trẻ em trong gia đình nghèo có xu hướng bỏ học sớm trong khi các em có rất ít sự lựa chọn nghề nghiệp vì chưa được chuẩn bị về kỹ năng, học vấn. Mặt khác, xu hướng đô thị hóa khiến nhu cầu chăm sóc người già, nhu cầu chăm sóc trẻ nhỏ, giúp việc gia đình ngày càng tăng.

Trẻ em làm thuê giúp việc gia đình thường làm trong môi trường khép kín, thời gian lao động thường kéo dài cho đến khi hết việc mới được nghỉ. Các em ít có cơ hội tiếp cận với môi trường bên ngoài nên hàng xóm, cộng đồng, ít có sự giám sát và hỗ trợ các em khi các em cần…

Sự đói nghèo là trở lực lớn khiến trẻ em ít được tiếp cận với giáo dục

Mọi trẻ em đều có nhu cầu học tập và muốn có trình độ học vấn, song điều kiện kinh tế khó khăn đã cản trở không ít các em. Thu nhập của gia đình thấp đã cản trở việc học tập, không có tiền đóng góp các khoản chi phí cho giáo dục để được đi học hoặc tiếp cận với các dịch vụ học tập có chất lượng không được đáp ứng là nỗi khổ của trẻ em nghèo. Trẻ em ở lứa tuổi này có quyền được học tập, song không thể thực hiện được quyền, đó chính là một bức xúc lớn mà bản thân trẻ em không thể khắc phục được.

Nghèo về kinh tế kéo theo nghèo về nhận thức. Chính vì nhận thức sai về vai trò của giáo dục đối với phát triển kinh tế xã hội nên đã cản trở quá trình học tập và tiếp cận đầy đủ với giáo dục của trẻ em. Lãnh đạo một số địa phương không thực sự quan tâm đến sự phát triển sự nghiệp giáo dục của địa phương. Các địa phương này không chăm lo xây dựng trường lớp, không quan tâm đến đội ngũ giáo viên. Một nghịch lý rất lớn mà hàng chục năm nay không khắc phục được: "Càng ở những nơi có đầy đủ gỗ thì ở đấy học sinh không có bàn ghế học, trường lớp bằng tre nứa!”

Nhiều phụ huynh học sinh chưa chú ý đến việc học tập của con, họ quan niệm “cơm chưa có ăn làm sao lo cho việc học cái chữ được”. Chính vì nhận thức như vậy đã để con em mình chịu mù chữ và dốt nát, buộc con phải cùng theo cha mẹ đi lao động, sản xuất khi các em còn trong tuổi đi học.

“Nghèo đói và dốt nát” thường là bạn đồng hành với nhau, cái nghèo không vượt qua được cái dốt cứ bám theo hết giai đoạn này đến giai đoạn khác, làm cho con người, xã hội tụt hậu so với các địa phương ngay bên cạnh mình, chưa nói đến việc so với khu vực và thế giới.

Nghèo đói cùng với tập quán lạc hậu của địa phương cũng làm cho trẻ em gặp phải muôn vàn khó khăn. Nhiều địa phương với quan niệm sai lầm: “con gái không cần học nhiều” đã làm trẻ em gái không được đến trường. Nhiều dân tộc, nhiều trẻ em gái không được đi học, nếu có chỉ học hết tiểu học; nhiều em 13, 14 tuổi phải đi lấy chồng.

Nghèo đói là nỗi khổ chung của mọi người, song với trẻ em phải sống trong cảnh nghèo đói là tội lỗi của người lớn. Mọi trẻ em đều có quyền được hưởng thụ đầy đủ các dịch vụ giáo dục.

Cơ chế thị trường với những quy luật cạnh tranh khốc liệt đã khiến cho gia đình và xã hội luôn bị cuốn hút vào sự căng thẳng của những hoạt động kinh tế. Các bậc cha mẹ đã không còn nhiều thời gian để chăm sóc, dạy dỗ con cái. Điều đó đã khiến cho nhiều em nhỏ không tránh khỏi bị rơi vào những cạm bẫy của tệ nạn xã hội. Ở Việt Nam, để thực hiện tốt việc chăm sóc, bồi dưỡng giáo dục trẻ em trong đó có những trẻ em nghèo, chúng ta cần phải tập trung được mọi nguồn lực. Ở đây, nguồn lực vừa là những cơ sở vật chất, kinh phí hoạt động, vừa là con người, là việc mở rộng mạng lưới hoạt động, đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao chất lượng cán bộ chuyên trách, tăng cường các hoạt động mang tính xã hội hóa, tạo điều kiện để mọi nhóm xã hội, cá nhân có thể đóng góp vật chất, tinh thần và kiến thức cho công tác này. Các nguồn lực này cần được sử dụng một cách hợp lý, có hiệu quả để nó có thể tạo thành một sức mạnh chung mà không chồng chéo thậm chí cản trở nhau.