Trong chương trình “Mỗi xã, phường một sản phẩm” (OCOP), quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là một tiêu chí kỹ thuật trong bộ tiêu chí đánh giá, phân hạng sản phẩm, mà ngày càng trở thành yếu tố quyết định khả năng đứng vững và phát triển bền vững của sản phẩm trên thị trường. Đối với các sản phẩm gắn với địa danh, bản sắc và tri thức bản địa, sở hữu trí tuệ chính là “hàng rào pháp lý” bảo vệ danh tiếng. Tuy nhiên, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang đặt ra khá nhiều vấn đề đối với việc duy trì, giữ vững quyền sở hữu trí tuệ đối với những sản phẩm này đòi hỏi cần sớm có biện pháp tháo gỡ.
Giấy “thông hành” cho các sản phẩm OCOP
Thương hiệu Nước mắm sá sùng Vân Đồn Vanbest thuộc Công ty TNHH MTV Newstar được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao.
Quảng Ninh là một trong những địa phương sớm tiếp cận chương trình OCOP theo hướng phát triển chiều sâu, coi trọng chất lượng và thương hiệu hơn số lượng. Đến hết tháng 9/2025, toàn tỉnh có 437 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó có 7 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia (đứng trong nhóm địa phương dẫn đầu cả nước); 197 sản phẩm 4 sao và 233 sản phẩm 3 sao. Đáng chú ý, nhiều sản phẩm OCOP tiêu biểu đã vượt ra khỏi thị trường địa phương, khẳng định vị thế ở phân khúc cao cấp và từng bước tiếp cận thị trường quốc tế như: Chả mực Hạ Long, Sá sùng Vân Đồn, Miến dong Bình Liêu, Trà hoa vàng Ba Chẽ, Gà Tiên Yên…
Đằng sau những kết quả trên là quá trình đầu tư bài bản cho công tác xác lập quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Theo thống kê, hiện có gần 70% sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên đã thực hiện đăng ký, cấp văn bằng bảo hộ quyền SHTT. Các hình thức bảo hộ được sử dụng linh hoạt, phù hợp với tính chất từng sản phẩm, trong đó nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý giữ vai trò chủ đạo đối với các sản phẩm mang tính cộng đồng, gắn với địa danh và điều kiện tự nhiên đặc thù.
Chế biến, hoàn thiện sản phẩm trà hoa vàng OCOP 5 sao quốc gia tại Công ty CP Kinh doanh lâm sản Đạp Thanh. Ảnh: Minh Đức
Thực tiễn cho thấy, việc được bảo hộ đã tạo ra những chuyển biến rõ nét. Trước hết, quyền SHTT giúp sản phẩm OCOP xác lập danh tính pháp lý rõ ràng trên thị trường, hạn chế tình trạng mạo danh, xâm phạm thương hiệu, vốn là điểm yếu cố hữu của các sản phẩm nông nghiệp, đặc sản địa phương. Với những sản phẩm như Chả mực Hạ Long hay Sá sùng Vân Đồn, việc được bảo hộ dưới hình thức chỉ dẫn địa lý không chỉ giúp bảo vệ tên gọi, mà còn tạo cơ sở để kiểm soát chất lượng, chuẩn hóa quy trình sản xuất, qua đó giữ vững uy tín trước người tiêu dùng.
Ông Nguyễn Tuấn Minh, Trưởng Phòng Bán hàng, Siêu thị MM Mega Market chi nhánh tại Quảng Ninh, cho biết: Đối với các chủ thể OCOP, quyền SHTT còn mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp. Sản phẩm có văn bằng bảo hộ thường có giá bán cao hơn, khả năng tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại và kênh thương mại điện tử thuận lợi hơn. Đồng thời, đây cũng là “giấy thông hành” để sản phẩm tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối cung, cầu trong và ngoài nước.
100% sản phẩm OCOP đạt chuẩn được đưa lên các sàn thương mại điện tử.
Không dừng lại ở việc cấp văn bằng, Quảng Ninh còn gắn bảo hộ SHTT với quản lý chất lượng và chuyển đổi số. Hiện nay, 100% sản phẩm OCOP đạt chuẩn được đưa lên các sàn thương mại điện tử; hơn 85% sản phẩm nông, thủy sản chế biến được gắn mã QR truy xuất nguồn gốc, tạo mối liên kết chặt chẽ giữa bảo hộ pháp lý, minh bạch thông tin và niềm tin thị trường.
Có thể khẳng định, trong giai đoạn vừa qua, công tác xác lập quyền SHTT đã trở thành một yếu tố quan trọng, góp phần nâng tầm giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm OCOP Quảng Ninh. Tuy nhiên, những thay đổi lớn về tổ chức bộ máy hành chính đang đặt ra những thách thức mới, phức tạp hơn cho những sản phẩm OCOP đã được xác lập quyền SHTT.
Nhiều “khoảng trống” trong việc bảo hộ quyền SHTT
Chả mực Hạ Long là một trong 50 đặc sản nổi tiếng của Việt Nam do Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam công nhận nhưng đã không ít lần bị xâm phạm nhãn hiệu.
Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, gắn với sắp xếp lại đơn vị hành chính, là chủ trương lớn nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Tuy nhiên, trong lĩnh vực SHTT, đặc biệt là đối với các nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý mang địa danh của sản phẩm OCOP, quá trình này đang tạo ra những “điểm nghẽn” rất lớn, nếu không được xử lý kịp thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực pháp lý của văn bằng và khả năng khai thác giá trị thương hiệu.
Thách thức đầu tiên là khoảng trống chủ thể quản lý văn bằng bảo hộ. Thực tế, trong giai đoạn trước, phần lớn các chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận và nhãn hiệu tập thể của Quảng Ninh được giao cho UBND cấp huyện hoặc các tổ chức chính trị - xã hội cấp huyện làm chủ sở hữu. Khi cấp huyện chấm dứt hoạt động, các chủ thể này không còn tồn tại về mặt pháp lý, trong khi thông tin trên văn bằng chưa được cập nhật, dẫn đến tình trạng “văn bằng còn nhưng chủ thể quản lý không còn”. Nếu không cập nhật thông tin chủ sở hữu theo đúng quy định của Luật SHTT và Nghị định số 65/2023/NĐ-CP, tính pháp lý của văn bằng bảo hộ sẽ bị ảnh hưởng, kéo theo hệ lụy là khó khăn trong thực thi quyền và xử lý hành vi xâm phạm.
Chỉ dẫn địa lý “Sá sùng Vân Đồn” là một ví dụ điển hình. Trước đây, UBND huyện Vân Đồn là cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý này. Khi huyện Vân Đồn chuyển mô hình địa phương hai cấp là đặc khu Vân Đồn thì cần phải thay đổi tên chủ sở hữu để việc bảo vệ chỉ dẫn địa lý không bị đình trệ. Tình trạng tương tự cũng đặt ra với chỉ dẫn địa lý “Chả mực Hạ Long”, sản phẩm có mức độ nhận diện rất cao trên thị trường cả nước.
Theo rà soát, toàn tỉnh hiện có 4 chỉ dẫn địa lý, 45 nhãn hiệu chứng nhận và 29 nhãn hiệu tập thể chịu tác động trực tiếp của việc sắp xếp đơn vị hành chính, cần được điều chỉnh thông tin chủ văn bằng, địa chỉ và mô hình quản lý. Đây không chỉ là vấn đề thủ tục, mà là bài toán quản trị tài sản trí tuệ cộng đồng ở quy mô lớn.
Miến dong Bình Liêu hiện đã hết hạn quá 3 năm và không còn chủ sở hữu. Ảnh: Dương Phượng Đại
Qua công tác kiểm tra, rà soát của Sở KH&CN cho thấy, hiện có 17 nhãn hiệu chứng nhận và 2 nhãn hiệu tập thể đã hết thời hiệu quyền gia hạn quá 3 năm, trong đó có một số nhãn hiệu chứng nhận gắn với sản phẩm OCOP tiêu biểu như: Thanh long Uông Bí, Nhựa thông Quảng Ninh, Miến dong Bình Liêu, Gà Tiên Yên, Mực ống Cô Tô, Rượu ba kích tím Quảng Ninh, Trứng gà Tân An, Mật ong Tiên Yên... đã hết hạn, quá thời gian cho phép gia hạn. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc chủ sở hữu là UBND cấp huyện (trước khi giải thể) chưa kịp thời thực hiện các thủ tục gia hạn văn bằng bảo hộ theo quy định; hoặc chủ sở hữu cũ không còn, trong khi chưa có cơ chế chuyển giao trách nhiệm rõ ràng cho chủ thể mới để thực hiện các nghĩa vụ pháp lý liên quan. Nếu không có giải pháp xử lý sớm, những tài sản trí tuệ được dày công xây dựng trong nhiều năm có thể bị mất quyền bảo hộ, đồng nghĩa với việc “mở cửa” cho hàng giả, hàng nhái và làm suy giảm nghiêm trọng uy tín sản phẩm OCOP Quảng Ninh.
Bà Nguyễn Thị Thủy, Chủ tịch Hiệp hội sản xuất và kinh doanh chả mực Hạ Long chia sẻ: Là một trong những sản phẩm thành công nhất khi ngày càng được thị trường trong nước và quốc tế đón nhận, chả mực Hạ Long đã không ít lần bị xâm phạm nhãn hiệu, thậm chí còn bị một số đơn vị làm giả, nhái nhãn hiệu, gây thiệt hại không nhỏ cho những cơ sở sản xuất chả mực thuộc Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh chả mực Hạ Long, cũng như đông đảo người tiêu dùng.
Bên cạnh nguyên nhân từ việc chủ sở hữu không còn, quá trình bàn giao hồ sơ qua nhiều giai đoạn ở các địa phương cũng khiến không ít văn bằng SHTT bị thất lạc, hư hỏng, cần được hỗ trợ thực hiện thủ tục cấp lại, một khối lượng công việc không nhỏ, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan chuyên môn.
Thu hái chè ở xã Đường Hoa. Ảnh: Thu Nguyệt
Một thách thức mang tính dài hạn hơn là khoảng cách giữa bảo hộ và khai thác giá trị. Thực tế cho thấy, không ít sản phẩm OCOP dù đã được bảo hộ nhưng giá trị gia tăng mang lại cho cộng đồng còn hạn chế. Nguyên nhân đến từ năng lực tổ chức sản xuất chưa đồng đều, quy chế quản lý nhãn hiệu chậm được cập nhật theo Luật SHTT sửa đổi năm 2022, cũng như hạn chế về kỹ năng marketing và phát triển thị trường.
Trong môi trường số ngày càng phát triển, thách thức càng gia tăng. Việc đưa sản phẩm OCOP lên các sàn thương mại điện tử giúp mở rộng thị trường, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền SHTT trên không gian mạng. Nếu không sớm xây dựng được cơ chế giám sát và xử lý hiệu quả, giá trị thương hiệu OCOP rất dễ bị “đánh cắp” một cách tinh vi.
Cần sớm có giải pháp tháo gỡ
Từ thực tiễn đó, yêu cầu đặt ra là phải hành động ngay, với những giải pháp đồng bộ. Theo đó, UBND tỉnh cũng đã giao Sở KH&CN đánh giá tác động của việc sáp nhập tổ chức lại chính quyền địa phương đến công tác tạo lập, quản lý và phát triển các nhãn hiệu (NHCN, NHTT) và chỉ dẫn địa lý. Về phía Sở KH&CN cũng đã chủ động đề xuất phương án xử lý tài sản trí tuệ khi tổ chức sắp xếp lại đơn vị hành chính ở địa phương. Trước mắt là Sở đã tiếp nhận, quản lý tạm thời các hồ sơ, tài sản liên quan đến nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý có sử dụng địa danh của tỉnh do các tổ chức, địa phương bị tác động bởi việc sắp xếp hành chính đang sở hữu. Đồng thời, tham mưu UBND tỉnh phương án giao quyền quản lý, sử dụng chính thức các nhãn hiệu chứng nhận đã được bảo hộ hoặc đang trong quá trình đăng ký; hướng dẫn các sở, ban, ngành, địa phương, đơn vị thực hiện các thủ tục pháp lý điều chỉnh thông tin chủ sở hữu, cập nhật giấy chứng nhận, hồ sơ pháp lý và các tài liệu có liên quan theo quy định của pháp luật và hướng dẫn của Cục SHTT.
Biểu diễn nghệ thuật làm chả mực tại Liên hoan Ẩm thực Quảng Ninh 2025 (Quảng Ninh Food Festival 2025). Ảnh: Hà Phong
Theo TS. Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục SHTT: Để sớm lấp đầy những “khoảng trống” trong công tác bảo hộ quyền SHTT của các sản phẩm OCOP, trước hết, cần khẩn trương xác định và kiện toàn chủ thể quản lý các chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể phù hợp với mô hình chính quyền 2 cấp, nhất là những sản phẩm đã hết hạn và sắp phải gia hạn. Đồng thời thực hiện việc cập nhật thông tin văn bằng theo đúng quy định pháp luật. Song song với đó là rà soát, ban hành lại các quy chế quản lý và sử dụng nhãn hiệu, bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn. Về dài hạn, Quảng Ninh cần chuyển mạnh từ tư duy “xác lập quyền” sang “quản trị và khai thác giá trị tài sản trí tuệ”, gắn SHTT với phát triển du lịch, kinh tế văn hóa và chuyển đổi số. Khi đó, các nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý OCOP không chỉ được bảo vệ về mặt pháp lý, mà thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.
Có thể thấy, trong triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thách thức đặt ra với việc bảo hộ quyền SHTT đối với các sản phẩm OCOP là không nhỏ, nhưng cũng mở ra cơ hội để tỉnh và các chủ sở hữu tái cấu trúc hệ thống quản lý tài sản trí tuệ theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn. Nếu làm tốt, SHTT sẽ tiếp tục là “đòn bẩy chiến lược”, đưa OCOP Quảng Ninh không chỉ vững vàng ở thị trường trong nước, mà còn từng bước khẳng định vị thế ở thị trường quốc tế.