Mùng 1 tháng Hai âm lịch, khi tiết xuân còn vương, người Dao Thanh Y ở Quảng La lại trang trọng tổ chức lễ đầu năm, nghi lễ mở màn cho cả một chu trình mùa vụ, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, bình an... với nhiều phong tục đặc sắc.
Theo các bậc cao niên, tháng Hai mới thực sự là thời điểm “vào năm”, khi cộng đồng bước sang chu kỳ sản xuất mới. Ông Đặng Văn Mạnh, người Dao Thanh Y, nguyên Bí thư Đảng ủy xã, khẳng định đây là nghi lễ quan trọng bậc nhất, mở đầu năm mới, cầu mưa thuận gió hòa, tài lộc và bình an cho cả bản làng, đồng thời đánh dấu sự khởi động chính thức của một năm mới trong đời sống tâm linh.
Lễ đầu năm là sự kiện lớn, nơi người Dao Thanh Y ở Quảng La cầu mong, gửi gắm ước vọng của cộng đồng.
Vì thế, theo quan niệm, dù đi làm ăn xa, nhiều người vẫn cố gắng trở về tham gia. Nếu bỏ qua thì cảm giác như thiếu đi một phần tinh thần. Cho tới nay, nghi lễ vẫn được giữ gìn nguyên vẹn như một phần hồn cốt của cộng đồng.
Theo đó, từ sáng sớm mùng 1 tháng Hai, không khí trong bản đã rộn ràng. Mỗi hộ gia đình đều mang tới góp lễ gồm: một con gà, một nắm gạo, một thẻ hương... Lễ vật được mang đến nhà thầy mo, người được dân bản bầu chọn để chủ trì nghi thức. Việc góp lễ khẳng định trách nhiệm chung của mỗi gia đình và tinh thần gắn kết của cả bản làng.
Một nét đặc trưng còn được duy trì rõ nét là vai trò của nam giới trong nghi lễ. Theo quan niệm truyền thống, người đứng tên nghi lễ và trực tiếp tham gia phần cúng chính phải là đàn ông. Nếu người đàn ông trong gia đình vắng mặt, phụ nữ có thể thay mang lễ vật và hỗ trợ công việc, nhưng không đứng tên chính thức trong nghi lễ. Tập quán này phản ánh cấu trúc xã hội truyền thống của người Dao Thanh Y, nơi vai trò giới trong sinh hoạt tâm linh được quy định chặt chẽ. Dù đời sống hiện đại đã thay đổi, quy ước ấy vẫn được cộng đồng duy trì trong lễ đầu năm như một cách bảo tồn bản sắc.
Các nghi lễ được thầy mo thực hiện trang trọng trong lễ đầu năm.
Nghi lễ thường kéo dài gần trọn buổi sáng. Thầy mo cùng trưởng bản chủ trì các nghi thức cúng thiên thần, thổ địa, thần linh và đặc biệt là Thành hoàng làng - vị thần khai sinh vùng đất, che chở cho dân bản. Trong đời sống tín ngưỡng của người Dao Thanh Y ở Bằng Cả còn có sự tôn thờ thần linh thiêng “Bà Chín”, có miếu trên địa bàn, được cộng đồng kính trọng. Những lời khấn bằng tiếng Dao vang lên trầm hùng, kết nối con người với trời đất, gửi gắm ước nguyện về một năm bình an, mùa màng thuận lợi, gia súc đầy chuồng, con cháu mạnh khỏe.
Điểm đặc sắc nổi bật của lễ đầu năm thể hiện rõ ở cách chuẩn bị lễ vật. Thay vì cúng thủ lợn như nhiều nơi, người Dao Thanh Y dâng gà cùng các phần nội tạng lợn như tim, gan, lòng, phổi... Thịt lợn và nội tạng được xâu thành từng xâu treo lên mâm lễ. Theo quan niệm dân gian, các phần lễ vật tượng trưng cho sự trọn vẹn của trời - đất, sự đầy đủ âm dương và lòng biết ơn thiên nhiên đã nuôi dưỡng con người. Việc dâng cúng những phần “cốt lõi” của con vật thể hiện sự thành tâm và mong muốn hiến dâng những gì tinh túy nhất để cầu xin phúc lành.
Khi lễ vật đã bày biện đầy đủ, thầy mo thực hiện nghi thức mời các vị thần linh về chứng giám và thụ lễ. Không gian trở nên tĩnh lặng, chỉ còn tiếng khấn và mùi hương trầm lan tỏa. Sau phần cầu khẩn, nghi lễ cảm tạ và tiễn các bậc thần linh về trời được thực hiện, khép lại phần lễ trong sự đồng thuận và trang nghiêm.
Lễ đầu năm còn nhiều hoạt động văn hóa, thể thao đặc sắc.
Từ không khí linh thiêng ấy, bản làng bước sang phần hội rộn ràng. Trang phục Dao Thanh Y với sắc chàm chủ đạo, điểm xuyết hoa văn đỏ, trắng tinh xảo nổi bật giữa núi rừng. Những câu hát giao duyên mộc mạc vang lên, nam nữ đối đáp, nối tiếp mạch tâm linh bằng niềm vui đời thường. Trò chơi dân gian, sinh hoạt cộng đồng làm cho ngày lễ thêm sắc màu.
Lễ đầu năm của người Dao Thanh Y ở Quảng La vì thế không chỉ là nghi thức cúng tế, mà là không gian văn hóa đặc sắc, nơi bản sắc văn hóa được đồng bào dân tộc gìn giữ, bảo tồn và phát huy tới tận ngày nay.