Chiều 14/3, phường Mạo Khê phối hợp với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh tổ chức khai mạc Lễ hội truyền thống chùa Non Đông Xuân Bính Ngọ 2026.
Chùa Non Đông là ngôi cổ tự, có tên chữ là Tường Quang Tự, nghĩa là ngôi chùa mang lại ánh sáng và sự may mắn. Chùa tọa lạc tại chân núi Đông Sơn, trong vòng cung Đông Triều. Theo sử sách ghi lại, chùa được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII, vào niên hiệu Trùng Hưng năm 1285 dưới thời Trần - thời kỳ Phật giáo Việt Nam phát triển hưng thịnh nhất.
Biểu diễn võ thuật cổ truyền tại lễ khai hội chùa Non Đông.
Thánh tổ Non Đông họ Vương, hiệu Quán Viên, tự Tuệ Nhẫn, sinh năm 1257, quê gốc tại xã Dưỡng Mông, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương (nay là TP Hải Phòng). Ngài là người thông minh, đức độ, sớm thấu hiểu kinh điển Phật học. Sau khi đến hoằng dương Phật pháp tại đây, với tấm lòng từ bi, ngài luôn quan tâm giúp đỡ người nghèo, sống thanh bạch, tự cày, tự cấy để nuôi thân và giúp đỡ người dân.
Khi Đức vua Trần Anh Tông ngự giá về thăm chùa, vua đã phong cho ngài là Tuệ Nhẫn Quốc sư, ngài đã một mực từ chối nhưng khi triều đình có việc hệ trọng, ngài đều dốc lòng phò tá. Công đức của ngài được nhân dân kính trọng, tôn xưng là Thánh tổ Non Đông. Đêm ngày 27 tháng Giêng năm Ất Sửu 1325, ngài viên tịch, hưởng thọ 69 tuổi. Tất cả những thực sử và huyền thoại về Thánh Tổ Non Đông đã in đậm trong tâm thức của tăng ni, phật tử Tổ đình Đông Sơn và nhân dân địa phương.
Hoà thượng Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch HĐTS Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng Ban Trị sự GHPG tỉnh Quảng Ninh (ảnh trên) và đồng chí Bí thư Đảng ủy phường Mạo Khê Nguyễn Văn Ngoãn gióng trống, thỉnh chuông khai hội chùa.
Chùa Non Đông không chỉ mang giá trị tôn giáo và văn hóa, mà còn là một địa chỉ đỏ của phong trào cách mạng Việt Nam. Trong những năm 1929-1930, nơi đây từng là cơ sở bí mật của tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng. Đồng chí Nguyễn Văn Cừ, cố Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng các chiến sĩ cách mạng tiền bối đã nhiều lần hội họp tại đây để bàn bạc, đề ra chủ trương lãnh đạo phong trào công nhân vùng mỏ và triển khai phong trào “Vô sản hóa” tại khu mỏ Quảng Ninh. Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào công nhân khi đó đã góp phần quan trọng dẫn tới sự ra đời của Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại khu mỏ Quảng Ninh vào ngày 23/2/1930, đánh dấu bước ngoặt quan trọng của phong trào cách mạng tại Vùng mỏ Quảng Ninh.
Với những giá trị lịch sử và ý nghĩa đặc biệt của di tích, ngày 14/11/2002, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 4112 xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê là Di tích lịch sử cấp tỉnh. Tiếp đó, ngày 30/8/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 3013 xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia đối với Cụm Di tích lịch sử Mỏ than Mạo Khê, bao gồm các địa điểm: Nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại Quảng Ninh, Nhà máy Cơ khí Mạo Khê và Chùa Non Đông.
Các đại biểu thực hiện nghi lễ cầu quốc thái dân an tại lễ khai hội.
Trải qua thời gian và những biến cố, thăng trầm của lịch sử, di tích chùa Non Đông cùng các kiến trúc trong khu vực có thời điểm chỉ còn là phế tích. Theo quy hoạch tổng thể Cụm di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê, trong đó có di tích chùa Non Đông được phê duyệt năm 2017, cụm di tích được quy hoạch, thiết kế với nhiều hạng mục công trình. Đến nay, từ nhiều nguồn vốn khác nhau, một số hạng mục chính của di tích đã được tu bổ, tôn tạo và hoàn thành.
Từ ngày 1/7/2025, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phường Mạo Khê đã phối hợp với Ban Trị sự GHPG Việt Nam tỉnh, Đảng ủy than Quảng Ninh, Công ty Than Mạo Khê - TKV và các sở, ngành liên quan tiếp tục nghiên cứu, đề nghị điều chỉnh quy hoạch và điều chỉnh phương án thiết kế, kiến trúc, cảnh quan, bổ sung thêm một số hạng mục đối với Di tích chùa Non Đông để đảm bảo phù hợp với các quy hoạch chung, quy hoạch phân khu, quy hoạch ngành than và nâng tầm giá trị của di tích.
Đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến với lễ khai hội chùa Non Đông xuân Bính Ngọ năm 2026.
Ngay sau lễ hội năm nay, phường Mạo Khê sẽ tiếp tục phối hợp với Ban Trị sự GHPGVN tỉnh, Đảng ủy than Quảng Ninh và Công ty Than Mạo Khê thành lập Ban vận động trùng tu, tôn tạo di tích để huy động các nguồn lực chung tay, góp sức, tiếp tục tu bổ, tôn tạo di tích ngày một khang trang hơn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của nhân dân, phật tử…, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch tâm linh, hoằng dương Phật pháp, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong thời gian tới.