Rừng không chỉ là "lá phổi xanh" mà còn là nguồn tài nguyên quan trọng góp phần bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển bền vững. Những năm qua, Quảng Ninh đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, từ ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số đến phát huy vai trò của cộng đồng, qua đó từng bước nâng cao chất lượng rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh.
Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng.
Ứng dụng công nghệ số để giữ màu xanh của rừng
Những năm gần đây, Quảng Ninh đang từng bước hiện đại hóa công tác quản lý, bảo vệ rừng thông qua đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả giám sát tài nguyên rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và chủ động phòng ngừa các nguy cơ xâm hại rừng.
Từ đầu năm đến nay, Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng đã tổ chức nhiều lớp tập huấn về ứng dụng phần mềm SMART Mobile và SMART Desktop cho lực lượng quản lý, bảo vệ rừng chuyên trách. Thông qua các phần mềm này, cán bộ kiểm lâm có thể xây dựng tuyến tuần tra điện tử, thu thập dữ liệu hiện trường, cập nhật thông tin đa dạng sinh học và quản lý cơ sở dữ liệu một cách đồng bộ, chính xác hơn. Đặc biệt, hệ thống giám sát, điều hành và cảnh báo cháy rừng của tỉnh đã phát huy hiệu quả rõ nét. Trong khuôn khổ dự án nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm giai đoạn 2024-2025, Quảng Ninh đã đầu tư đồng bộ 7 tháp quan trắc tại các khu vực trọng điểm như An Sinh, Vàng Danh, Đông Mai, Kỳ Thượng, Đường Hoa, Quảng Tân và Hải Sơn. Kết nối với Trung tâm giám sát đặt tại Chi cục Kiểm lâm, hệ thống camera ảnh nhiệt và phần mềm cảnh báo tự động giúp phát hiện sớm nguy cơ cháy rừng, hỗ trợ lực lượng chức năng xử lý kịp thời ngay từ khi mới phát sinh.
Cán bộ Hạt Kiểm lâm khu vực 1 vận hành Flycam để hỗ trợ công tác quản lý, bảo vệ rừng.
Cùng với đó, thiết bị bay không người lái (flycam) đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực trong công tác quản lý, bảo vệ rừng. Tại các địa bàn có địa hình phức tạp như Bình Liêu, An Sinh hay Bình Khê, flycam giúp lực lượng kiểm lâm quan sát diện rộng, nhanh chóng phát hiện các dấu hiệu bất thường như cháy rừng, sâu bệnh hoặc các hành vi xâm hại tài nguyên rừng. So với phương thức tuần tra truyền thống, công nghệ này giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, nhân lực và chi phí, đồng thời nâng cao tính chính xác trong giám sát hiện trường.
Không chỉ phục vụ công tác bảo vệ rừng, flycam còn được sử dụng hiệu quả trong kiểm tra các diện tích rừng trồng thay thế, đánh giá chất lượng sinh trưởng của cây rừng và giám sát việc thực hiện các dự án lâm nghiệp. Nguồn dữ liệu hình ảnh có độ phân giải cao trở thành cơ sở quan trọng phục vụ công tác quản lý, báo cáo chuyên môn và xử lý vi phạm.
Có thể thấy, việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), viễn thám, bản đồ số, hệ thống giám sát tự động và thiết bị bay không người lái đang tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong công tác quản lý, bảo vệ rừng. Nếu trước đây lực lượng kiểm lâm chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và tuần tra thủ công thì nay nhiều hoạt động đã được số hóa, giúp nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian xử lý và tăng khả năng phản ứng nhanh trước các tình huống phát sinh.
Các lực lượng chức năng kiểm tra sinh trưởng rừng ngập mặn Đồng Rui.
Song song với ứng dụng công nghệ, các Ban Quản lý rừng phòng hộ, rừng đặc dụng trên địa bàn tỉnh cũng chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp phòng cháy, chữa cháy rừng theo phương châm “4 tại chỗ”; tăng cường tuần tra, kiểm soát, duy trì chế độ trực 24/24 giờ trong mùa cao điểm, xử lý thực bì và vật liệu cháy, sẵn sàng lực lượng, phương tiện ứng phó khi có sự cố xảy ra.
Việc kết hợp giữa công nghệ hiện đại và các giải pháp quản lý thực tiễn đang từng bước hình thành hệ thống cơ sở dữ liệu số ngành lâm nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo vệ bền vững tài nguyên rừng và giữ gìn những "lá phổi xanh" của tỉnh trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.
Lan tỏa trách nhiệm trong cộng đồng
Song song với việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học cũng được các đơn vị chức năng trên địa bàn tỉnh chú trọng triển khai. Tại xã Bình Liêu, lực lượng kiểm lâm đã phối hợp với chính quyền địa phương, công an và các đơn vị liên quan tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền về bảo vệ động vật hoang dã, phòng cháy chữa cháy rừng và bảo tồn đa dạng sinh học tại khu dân cư, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các điểm du lịch. Thông qua các buổi tuyên truyền trực tiếp, phát tờ rơi, phổ biến quy định của pháp luật và vận động người dân tham gia bảo vệ rừng, nhận thức của cộng đồng ngày càng được nâng cao. Nhiều người dân đã chủ động tham gia giám sát, phát hiện và thông báo kịp thời các hành vi xâm hại tài nguyên rừng, góp phần xây dựng thế trận bảo vệ rừng ngay từ cơ sở.
Bà Chìu Nhì Múi, xã Bình Liêu, cho biết: “Người dân chúng tôi sống dựa vào rừng nên hiểu rõ giá trị của rừng đối với môi trường, nguồn nước và cuộc sống hằng ngày. Qua các buổi tuyên truyền của lực lượng chức năng, bà con càng nâng cao ý thức hơn trong việc không săn bắt động vật hoang dã, không sử dụng lửa tùy tiện trong rừng và cùng chung tay gìn giữ những cánh rừng xanh cho thế hệ mai sau”.
Cán bộ kiểm lâm tuyên truyền quy định bảo vệ rừng cho người dân xã Bình Liêu.
Nhiều phong trào trồng cây, phát triển rừng tiếp tục được lan tỏa sâu rộng. Điển hình như chương trình “Tuổi trẻ Phòng Cảnh sát giao thông vì môi trường và trẻ em vùng cao” do Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng miền Đông phối hợp tổ chức đã huy động đoàn viên, thanh niên và lực lượng chức năng tham gia trồng mới 1.500 cây lim xanh trên diện tích rừng phòng hộ. Hoạt động không chỉ góp phần nâng cao chất lượng rừng mà còn lan tỏa thông điệp bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển lâm nghiệp bền vững. Trên địa bàn tỉnh còn triển khai nhiều cách làm sáng tạo nhằm phát huy sức mạnh của cộng đồng trong bảo vệ và phát triển rừng. Các mô hình tuần tra liên ngành giữa kiểm lâm, công an, quân sự và chính quyền cơ sở được duy trì thường xuyên; phong trào trồng cây đầu xuân, hưởng ứng Đề án trồng một tỷ cây xanh được các địa phương, đơn vị, doanh nghiệp và người dân tích cực tham gia. Nhiều diện tích rừng phòng hộ, rừng đặc dụng được trồng bổ sung các loài cây bản địa như lim xanh, giổi xanh, lát hoa nhằm từng bước nâng cao chất lượng rừng và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên.
Cùng với đó, công tác bảo tồn đa dạng sinh học được gắn chặt với phát triển sinh kế cho người dân. Những cánh rừng tự nhiên tại Đồng Sơn - Kỳ Thượng, Yên Tử, Ba Chẽ hay vùng rừng ngập mặn Đồng Rui, Quảng Yên, Móng Cái không chỉ có vai trò phòng hộ, điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước mà còn là nơi cư trú của hàng nghìn loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm, đặc hữu cần được bảo tồn. Theo các cơ quan chuyên môn, trên địa bàn tỉnh hiện sở hữu trên 4.300 loài sinh vật thuộc 19 hệ sinh thái chính, tạo nên nguồn tài nguyên sinh học phong phú và là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của cả nước.
Du lịch sinh thái gắn với bảo vệ rừng tại xã Hoành Mô.
Từ vai trò này, nhiều địa phương đã khuyến khích phát triển các mô hình kinh tế dưới tán rừng, trồng cây dược liệu, chăn nuôi và du lịch sinh thái cộng đồng, tạo việc làm, nâng cao thu nhập, qua đó giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Tại các khu vực ven biển, các mô hình phục hồi rừng ngập mặn gắn với tái tạo nguồn lợi thủy sản, nuôi sinh thái dưới tán rừng cũng từng bước phát huy hiệu quả, vừa bảo vệ “lá chắn xanh” trước biến đổi khí hậu, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Đặc biệt, việc đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã, phòng cháy chữa cháy rừng, bảo tồn đa dạng sinh học đã góp phần hình thành ý thức tự giác trong cộng đồng. Từ chỗ chủ yếu dựa vào lực lượng chuyên trách, công tác quản lý, bảo vệ rừng ngày càng có sự tham gia tích cực của người dân, các tổ chức đoàn thể và doanh nghiệp, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong gìn giữ màu xanh của những cánh rừng Quảng Ninh. Qua đó, tài nguyên rừng được khai thác theo hướng hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, từng bước chuyển hóa giá trị sinh thái thành giá trị kinh tế bền vững.
Thời gian tới, Quảng Ninh tiếp tục đẩy mạnh phát triển lâm nghiệp bền vững trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời phát huy vai trò, trách nhiệm của các cấp, ngành và toàn xã hội trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số ngành lâm nghiệp, ứng dụng công nghệ trong theo dõi diễn biến rừng, cảnh báo cháy rừng và giám sát đa dạng sinh học sẽ tiếp tục được triển khai đồng bộ, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị tài nguyên rừng theo hướng hiện đại, minh bạch.
Với định hướng phát triển hài hòa giữa bảo tồn và khai thác hợp lý, Quảng Ninh đang từng bước biến những giá trị sinh thái thành nguồn lực cho tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Những cánh rừng không chỉ là “lá phổi xanh”, là lá chắn trước thiên tai và biến đổi khí hậu, mà còn là nền tảng quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái, tạo sinh kế cho người dân và nâng cao chất lượng cuộc sống, góp phần xây dựng một Quảng Ninh phát triển bền vững trong tương lai.