Thực hiện chủ trương của Trung ương về sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả theo tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, Quảng Ninh đã nghiêm túc triển khai thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và đi vào hoạt động từ ngày 01/7/2025. Sau sắp xếp, Quảng Ninh có 54 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 30 phường, 22 xã và 02 đặc khu), trong đó: (1) 100% bí thư đảng ủy xã, phường, đặc khu đều còn trên 5 năm công tác và không là người địa phương; (2) 100% cán bộ luân chuyển, điều động từ tỉnh về, ủy viên ban thường vụ cấp ủy cấp huyện giữ chức vụ bí thư đảng ủy còn trên 10 năm công tác; (3) 53/54 các xã, phường có 01 đồng chí bí thư hoặc phó bí thư có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm công tác thuộc một trong các lĩnh vực tài chính, quản lý quy hoạch, đất đai, tài nguyên nông nghiệp, giao thông, xây dựng. Đây là bước đột phá thể chế có ý nghĩa chiến lược, góp phần thực hiện thắng lợi chủ trương đổi mới tổ chức, sắp xếp đơn vị hành chính gắn với phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, phát huy tính tự chủ, năng động, sáng tạo của chính quyền cơ sở. Những kết quả này thể hiện rõ quyết tâm của Quảng Ninh trong việc xây dựng chính quyền tinh gọn, gần dân, vì dân phục vụ, tạo nền tảng vững chắc để phát triển kinh tế - xã hội nhanh, bền vững, đi đôi với giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội.
Hội nghị Tổng kết công tác PCTNLPTC nhiệm kỳ 2020 - 2025
Theo mô hình mới, cấp xã đảm nhận trên 80% nhiệm vụ hành chính trước đây thuộc cấp huyện, còn lại do cấp tỉnh thực hiện. Chính phủ đã ban hành 28 nghị định về phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền giữa Chính phủ và chính quyền địa phương hai cấp. Cấp xã được giao thực hiện hàng trăm nhiệm vụ mới trên các lĩnh vực như: tài chính, xây dựng, nông nghiệp - môi trường, nội vụ, giáo dục, công thương. Bên cạnh những kết quả tích cực, việc chuyển đổi mô hình tổ chức hành chính cũng tiềm ẩn những nguy cơ mới về tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, nhất là ở cấp xã, phường, đặc khu - nơi trực tiếp tiếp xúc với người dân và doanh nghiệp.
Chi bộ Ban Nội chính Tỉnh ủy tổ chức sinh hoạt chuyên đề về công tác PCTNLPTC
Một là, nguy cơ lạm quyền, buông lỏng kiểm soát. Việc không còn cấp trung gian (huyện, thị xã, thành phố) dẫn tới tăng tải trong quản lý của cấp tỉnh và nguy cơ lạm quyền ở cấp xã. Trước đây, 13 đơn vị hành chính cấp huyện thực hiện vai trò kiểm tra, giám sát trung gian; nay các cơ quan như Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy, Ban Nội chính Tỉnh ủy, Thanh tra tỉnh phải trực tiếp theo dõi 54 đơn vị cấp xã. Điều này dễ tạo “khoảng trống giám sát”, khiến tham nhũng, tiêu cực có thể phát sinh nếu không được kiểm soát kịp thời.
Hai là, nguy cơ tham nhũng do quyền lực tập trung. Khi thẩm quyền quản lý, quyết định đầu tư, đất đai, ngân sách được phân cấp mạnh cho cấp xã nhưng năng lực quản trị và kinh nghiệm thực thi còn hạn chế, dễ xuất hiện biểu hiện “tự tung tự tác”, thiếu minh bạch. Một số lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao như: (1) Đất đai và quy hoạch: Dễ xảy ra tình trạng “thỏa thuận ngầm”, lợi dụng việc xác nhận nguồn gốc đất, lập phương án bồi thường, cấp giấy chứng nhận để trục lợi, “vòi vĩnh” dân. (2) Đầu tư công: Cấp xã có quyền phê duyệt dự án nhóm B, C, dẫn đến nguy cơ quyết định dự án không cần thiết, gây lãng phí nguồn lực hoặc “ưu ái” doanh nghiệp quen biết. (3) Quản lý tài sản công: Nguy cơ trục lợi trong xử lý, thanh lý, cho thuê tài sản sau sắp xếp đơn vị hành chính. (4) Công tác cán bộ: Nguy cơ xuất hiện hiện tượng “chạy chức, chạy quyền”, cục bộ địa phương, bố trí người nhà, người quen. (5) Tư pháp - hành chính: Nguy cơ phát sinh “tham nhũng vặt” trong chứng thực, cấp phép, xác nhận hồ sơ.
Ba là, nguy cơ lãng phí và thiếu minh bạch. Một số nơi còn tình trạng lãng phí cơ sở vật chất, nhân lực, nhất là trong giai đoạn chuyển tiếp; việc ứng dụng chuyển đổi số ở cấp xã còn hạn chế, tạo “kẽ hở” cho tiêu cực trong xử lý hồ sơ thủ công, thiếu công khai, thiếu truy vết trách nhiệm.
Trong bối cảnh quyền hạn, nhiệm vụ được phân cấp mạnh mẽ, người đứng đầu cấp xã giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là “tuyến đầu” trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Mỗi đồng chí bí thư, chủ tịch UBND cấp xã cần gương mẫu, liêm chính, công khai, minh bạch, thực hiện nghiêm quy định về trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý kỷ luật công vụ. Tỉnh Quảng Ninh yêu cầu người đứng đầu phải chịu trách nhiệm toàn diện nếu để xảy ra tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong lĩnh vực, địa bàn phụ trách. Đồng thời, thực hiện luân chuyển định kỳ cán bộ, nhất là các vị trí nhạy cảm; không bố trí người địa phương làm bí thư đảng ủy xã, phường, đặc khu - một chủ trương đã được tỉnh thực hiện đạt 100% từ năm 2025, tạo tiền đề quan trọng để ngăn ngừa cục bộ, lợi ích nhóm.
Từ những vấn đề nêu trên, cần có một số giải pháp trọng tâm phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ở cơ sở khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp như:
Một là, hoàn thiện cơ chế, thể chế, quy trình quản lý. Tiếp tục rà soát, bổ sung, hoàn thiện quy chế làm việc, quy trình quản lý tài chính, đất đai, đầu tư công, quy định rõ trách nhiệm từng cá nhân, tập thể; gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước ở cấp xã, công khai hồ sơ quy hoạch, ngân sách, đầu tư, thủ tục hành chính trên cổng thông tin điện tử. Mọi hồ sơ, quyết định hành chính đều được ký số, lưu vết điện tử để dễ dàng truy xuất trách nhiệm.
Hai là, tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát, thi hành kỷ luật đảng. Đổi mới mạnh mẽ tư duy, phương pháp, cách thức tổ chức công tác kiểm tra, giám sát, chú trọng tăng cường phòng ngừa sớm, cảnh báo vi phạm; chuyển từ bị động sang chủ động nắm chắc tình hình, không để có “khoảng trống”, “vùng tối” mà công tác kiểm tra, giám sát của Đảng không vươn tới được; chuyển công tác kiểm tra, giám sát từ cách làm truyền thống sang “giám sát, kiểm tra trên dữ liệu”. Xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả, có khả năng cảnh báo sớm và phòng ngừa sớm vi phạm ngay từ cơ sở, không để vi phạm nhỏ tích tụ thành sai phạm lớn.
Ba là, tăng cường trách nhiệm người đứng đầu gắn với trách nhiệm giải trình của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động công vụ; nâng cao hiệu quả, thực chất công tác tiếp công dân, giải quyết kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo của Nhân dân, nhất là các khiếu nại, tố cáo về tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trên địa cấp xã. Thực hiện nghiêm quy định của Bộ Chính trị về khuyến khích cho từ chức, kịp thời miễn nhiệm, thay thế những cán bộ bị kỷ luật, năng lực hạn chế, uy tín giảm sút; đồng thời kiên quyết xử lý trách nhiệm chính trị của người đứng đầu, cán bộ lãnh đạo, quản lý để xảy ra tham nhũng, tiêu cực nghiêm trọng trong lĩnh vực được giao phụ trách quản lý.
Bốn là, xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, chuyên nghiệp. Chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đạo đức công vụ, văn hóa liêm chính cho đội ngũ cán bộ cấp xã. Có chế độ chính sách động viên, đãi ngộ kịp thời, tương xứng, tinh thần đối với cán bộ, công chức, viên chức, qua đó giảm động cơ vụ lợi, ngăn chặn “tham nhũng vặt”.
Năm là, tiếp tục chỉ đạo đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, phát huy vai trò, nâng cao hơn nữa chất lượng, nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác giám sát, phản biện xã hội của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, báo chí và Nhân dân trong đấu tranh PCTNLPTC. Nhất là tăng cường giám sát, kiểm soát quyền lực; giám sát việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống và nêu gương của cán bộ, đảng viên. Có cơ chế để Nhân dân giám sát, kiểm soát quyền lực thật sự có hiệu lực, hiệu quả; tạo điều kiện thuận lợi để Nhân dân trực tiếp phản ánh, tố giác tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; PCTNLPTC phải từ cơ sở, chi bộ, đặt dưới sự giám sát của Nhân dân.
Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ở cấp xã khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là một bộ phận quan trọng trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN trong sạch, vững mạnh, với quan điểm “Phòng ngừa là chính, phát hiện là quan trọng, xử lý là kiên quyết, răn đe là cần thiết.”. Quảng Ninh tiếp tục kiên định mục tiêu xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, liêm chính, hành động vì nhân dân phục vụ, đảm bảo mọi quyền lực đều được kiểm soát bằng cơ chế, ràng buộc bằng trách nhiệm và minh bạch bằng công khai. Đó chính là nền tảng để mô hình chính quyền địa phương hai cấp phát huy hiệu quả cao nhất - vừa tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, vừa trong sạch, liêm chính, không tham nhũng, không tiêu cực - góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, tạo động lực cho Quảng Ninh phát triển nhanh, bền vững, toàn diện trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.