Nét văn hóa độc đáo trong tục “Mua nước” đêm giao thừa của người Sán Dìu ở Quảng Ninh

24/01/2019 09:11

            Theo kết quả số liệu điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 dân tộc thiểu số năm 2015 của Ủy ban Dân tộc, tổng dân số là người Sán Dìu trên cả nước tính đến ngày 01/7/2015 có 167.659 người, chiếm 1,25% dân số toàn quốc. Người Sán Dìu sinh sống ở 59/63 tỉnh, thành của cả nước, nhưng tập trung ở các tỉnh: Thái Nguyên 50.599 người; Vĩnh Phúc: 43.078 người; Bắc Giang: 30.233 người; Quảng Ninh: 20.899 người; Tuyên Quang: 14.681 người; Đồng Nai: 957 người; Thành phố Hà Nội: 936 người; và sinh sống đan xem ở một số tỉnh khác (trừ tỉnh Vĩnh Long, Hậu Giang, Bạc Liêu, Cà Mau).

       

(Nguồn Internet)

        Theo kết quả số liệu điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 dân tộc thiểu số năm 2015 của Ủy ban Dân tộc, tổng dân số là người Sán Dìu trên cả nước tính đến ngày 01/7/2015 có 167.659 người, chiếm 1,25% dân số toàn quốc. Người Sán Dìu sinh sống ở 59/63 tỉnh, thành của cả nước, nhưng tập trung ở các tỉnh: Thái Nguyên 50.599 người; Vĩnh Phúc: 43.078 người; Bắc Giang: 30.233 người; Quảng Ninh: 20.899 người; Tuyên Quang: 14.681 người; Đồng Nai: 957 người; Thành phố Hà Nội: 936 người; và sinh sống đan xem ở một số tỉnh khác (trừ tỉnh Vĩnh Long, Hậu Giang, Bạc Liêu, Cà Mau).

       Ở tỉnh Quảng Ninh, theo số liệu điều tra dân số và nhà ở, tính đến ngày 01/4/2009, cả tỉnh có 20.899 người Sán Dìu, trong đó ở huyện Vân Đồn có 6.049 người; thành phố Cẩm Phả có 5.632 người; huyện Hoành Bồ có 3.957 người; huyện Tiên Yên có 1.832 người; huyện Đầm Hà có 1.143 người; thị xã Đông Triều có 991 người; thành phố Hạ Long có 774 người; huyện Ba Chẽ có 213 người; huyện Hải Hà có 148 người; thành phố Móng Cái có 103 người, số còn lại sinh sống đan xen ở các địa phương huyện Cô Tô, Bình Liêu, thị xã Quảng Yên, thành phố Uông Bí.

          Người Sán Dìu có thói quen lựa chọn địa bàn sinh sống vùng trung du, đồi núi thấp, nơi có đồi, bãi, khe suối để phù hợp với điều kiện lao động, sản xuất nông - lâm nghiệp. Họ có truyền thống cần cù, siêng năng, sáng tạo trong lao động, sản xuất. Ngay từ thưở xa xưa, họ đã biết tự khai phá những vùng đất đai màu mỡ, ngăn suối, khe, đắp đập giữ nước để phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt; tìm tòi, nghiên cứu những loại cây trồng tăng năng xuất, chất lượng để đáp ứng nhu cầu lương thực và sau này trở thành hàng hóa trên thị trường, nên hầu hết các hộ Sán Dìu có sức lao động đều có điều kiện kinh tế khá giả; đời sống văn hóa, tinh thần của người Sán Dìu cũng rất phong phú và được họ chú trọng bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

        Văn hóa người Sán Dìu rất đặc sắc, đặc biệt là ở văn hóa phi vật thể. Ngôn ngữ Sán Dìu thuộc ngữ hệ Hán tạng; họ có một kho tàng thơ nôm và các làn điệu soọng cô (dân ca giao duyên), hát đám cưới, đám hỏi, hát cấy lúa, gặt lúa, lấy củi, đổi công, … rất phong phú; tín ngưỡng của người Sán Dìu thờ Tổ tiên, thổ thần, thần cửa nhà, thần nông, thần lâm, … Một trong những nét văn hóa tâm linh, phi vật thể độc đáo của người Sán Dìu là tục “mua nước” đêm giao thừa.

         Giao thừa là thời khắc năm cũ chuyển sang năm mới. Chờ đón giao thừa trong dịp Tết Nguyên đán có lẽ là niềm vui nao nức của tất cả mọi người mang quốc tịch Việt Nam, từ già đến trẻ, từ miền xuôi lên miền ngược, từ Bắc vào Nam,  không phân biệt đó là dân tộc nào.

          Mỗi dịp Tết đến, người Sán Dìu ở Quảng Ninh cũng nao nức trông chờ thời khắc giao thừa như bao tộc người khác. Ngoài việc thu vén vẹn toàn công việc đồng áng, nương rẫy, sửa sang nhà cửa, chuẩn bị lễ Tết, họ không thể không thực hiện một nhiệm vụ quan trọng là chuẩn bị công việc "mua nước" trong đêm giao thừa.

        Người Sán Dìu quan niệm đi “mua nước” từ con suối, con khe hoặc mương, lạch thiên nhiên nơi gần nhà nhất vào thời khắc giao thừa là để mang sự may mắn, tốt đẹp về nhà vào năm mới. Đi mua nước đêm giao thừa của người Sán Dìu không phải mua bằng tiền bạc trần dương mà họ "mua" bằng lễ vật, bằng cả lòng thành tín của họ và gia đình họ.

        Trước đó vài ngày, người Sán Dìu đã lựa chọn địa điểm phù hợp, dọn sạch sẽ quãng suối, khe hoặc mương, lạch gần nhà, nơi mà dự kiến sẽ đến “mua nước” vào đêm giao thừa; chuẩn bị đôi thùng gánh nước (được dán giấy đỏ), chuẩn bị một bó đuốc, lễ mọn gồm một xắt bánh chưng, một tờ tiền vàng giấy mã, một nén hương và một chén rượu trắng. Trước lúc giao thừa, mỗi gia đình cử 02 người mạnh khỏe (có thể một nam, một nữ, cũng có thể cả hai là nam giới) có năm tuổi hợp với việc xông nhà của gia chủ, mang theo lễ vật đến nơi “mua nước”.

          Họ tính toán độ dài, khoảng cách đường và thời gian đến nơi “mua nước” sao cho đúng thời khắc chuyển giao năm cũ và năm mới để họ có thể có mặt và đặt lễ “mua nước” được kịp thời. Do vậy, trước thời khắc giao thừa, họ quẩy đôi thùng đã được chuẩn bị trước và mang theo lễ vật đi “mua nước”. Đến nơi, họ đặt lễ vật bên cạnh dòng nước theo trình tự: Tờ tiền vàng được đặt xuống trước (thường được để trong một tàu lá chuối, lá dong...), rồi đặt xắt bánh chưng lên tờ tiền vàng, chén rượu trắng đặt bên cạnh xắt bánh chưng, thắp hương, rót rượu và khấn bài khấn mua nước bằng tiếng Sán Dìu, đại ý là: Gia đình họ có chút lễ mọn mang đến đổi cho Hà Bá, thủy thần để lấy hai thùng nước trong vắt, đầy tràn, gánh về nhà đổ vào chum, vào vại, cả nhà cùng uống, cùng ăn, cùng mạnh khỏe, có sức khỏe như thủy thần, mùa màng tươi tốt, thóc gạo nhiều như nước, con cháu đề huề, sung túc, an vui, …

      Khấn xong, họ cắm nén hương trên xắt bánh chưng và vái bốn phương trời như để mong được trời, đất chứng giám cho lòng thành và điều cầu mong đầu năm của họ. Trên đường gánh nước về, cầm ngọn đuốc sáng rực soi đường, người đi bên cạnh có nhiệm vụ bẻ hai cành lộc thả vào hai thùng nước; và họ thường hát những vần ca tiếng Sán Dìu như là:

Lin nièn ngoi tam sồi cui ốc

Zin lạch tach thay súi voong páo hu

Xiền tạch thay san voong páo hu

Chế luôn tách Then, Hut páo hu

Lin nièn uiju cụ sủi siêng

Lin nièn uiju cụ san siêng

Lin nièn kỵ lai Then, Hut tô!...

Đại ý là:

Năm mới tôi đi gánh lộc về nhà

Sức mạnh được thủy thần ban tặng

Tiền của được núi rừng ban cho

Cháu con được Trời, Phật độ

Năm mới phải giữ nguồn nước sạch

Năm mới phải giữ xanh núi rừng

Năm mới phải cảm ơn Trời, Phật!...

         Lời bài hát như tự nhủ rằng: Mọi thứ trong cuộc sống ngoài việc do bàn tay và khối óc của con người tạo ra thì trước đó chủ yếu là được thiên nhiên và các thần linh ban tặng, do vậy mình phải gương mẫu sống tốt, tuyên truyền cho con cháu, mọi người phải biết nâng niu, bảo vệ các nguồn lực thiên nhiên, tài nguyên môi trường như rừng, núi, cây xanh, nguồn nước...; phải biết trân quý các giá trị tự nhiên và cảm ơn Trời, Phật.

         Và người xông nhà năm đó chính là hai người đi gánh nước mà sau khi họ đã "mua" về. Người xông nhà đầu năm không chỉ đi "mua nước" về nhà mà còn mang theo bó đuốc ấm áp, sáng rực, biểu trưng cho sức mạnh, tài lộc, vượng phúc cho gia chủ năm đó.

        Ngày nay, mặc dù đã có nhiều tác động theo hướng tích cực của ngoại cảnh, kinh tế phát triển, nếp sinh hoạt văn hóa cổ truyền của tộc người Sán Dìu đã có sự giao thoa, mai một, song tục đi “mua nước” đêm giao thừa hiện nay vẫn còn được lưu truyền ở nhiều gia đình Sán Dìu ở Quảng Ninh. Nhiều hộ ở địa bàn miền núi, nông thôn còn giữ nguyên nét văn hóa này, nhưng nhiều hộ ở vùng do sự đô thị hóa nhanh, nên việc ”mua nước” đêm giao thừa của họ được cải tiến bằng cách lấy lọ sạch múc nước từ giếng nước ăn hoặc bể chứa nước sạch đặt lên ban thờ Tổ tiên vào thời khắc giao thừa cùng những lời cầu khẩn gia tiên độ trì cho con cháu mạnh khỏe, làm ăn sung túc, gia quyến hạnh phúc, mát lành như bình nước trong sạch này.

          Dù thể hiện bằng hình thức nào đi nữa thì người Sán Dìu ở Quảng Ninh đã thể hiện ý thức, trách nhiệm cao trong việc bảo tồn, phát huy, đề cao các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Đây là một phong tục mang tính văn hóa đặc sắc của một tộc người và cũng chính là văn hóa tâm linh có giá trị lớn đối với đời sống tinh thần của đồng bào Sán Dìu ở Quảng Ninh nói riêng và đồng bào Sán Dìu đang sinh sống trên địa bàn các tỉnh của cả nước nói chung. Mong rằng nét văn hóa này tiếp tục được chính những người Sán Dìu, đặc biệt là thế hệ trẻ trân trọng bảo tồn và phát huy./.

          Sau đây là một vài hình ảnh sau khi bà con "mua nước" về nhà:

 

Ths.Ân Thị Thìn - Phó Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Quảng Ninh


Tìm kiếm theo chuyên mục - nội dung - ngày tháng

Tin Nóng
Tin tiêu điểm

Lịch công tác trống

Website liên kết
Thống kê truy cập
Hôm nay: 571
Đã truy cập: 423142