Hiện nay, nuôi biển đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế biển. Quảng Ninh là một trong những địa phương đầu tiên quyết liệt phát triển nghề nuôi biển bền vững với mục tiêu thu hút nuôi biển để phát triển đa giá trị và không xung đột với các ngành kinh tế khác. Mô hình khu nuôi biển đa canh, đa giá trị của Quảng Ninh đang là điểm sáng trong cả nước.
Mô hình khu nuôi biển đa canh, đa giá trị tại Đảo Phất Cờ (xã Hạ Long, huyện Vân Đồn).
Quảng Ninh có đường bờ biển dài 250 km, diện tích mặt biển trên 6.000 km2, là vùng biển kín được bao bọc bởi hệ thống đảo phía ngoài, nước biển trong sạch, đáy biển tương đối bằng phẳng, độ sâu vừa phải, chất đáy chủ yếu là bùn cát, đây là lợi thế nổi trội để phát triển nuôi biển mà rất ít địa phương trong cả nước có được. Toàn tỉnh hiện có hơn 100 doanh nghiệp và hợp tác xã nuôi trồng thuỷ sản, trên 10.300 cơ sở nuôi trồng thuỷ sản, trong đó có 61 doanh nghiệp và hợp tác xã và gần 2.800 cơ sở nuôi biển với hơn 14.500 ô lồng các loại; nuôi 2 đối tượng chính là cá biển và nhuyễn thể; sản lượng nuôi biển hàng năm khoảng 45.000-50.000 tấn, chiếm 50-55% tổng sản lượng nuôi trồng thuỷ sản.
Tuy nhiên, nghề nuôi biển của tỉnh đang gặp một số khó khăn như: Chưa có thiết kế mẫu hệ thống bè, cụm bè, hạ tầng phục vụ nuôi biển áp dụng cho từng đối tượng nuôi hay cho cơ sở nuôi trồng hỗn hợp; tình trạng sử dụng vật liệu nổi đơn giản, mau hỏng và chủ yếu là gỗ, tre là chính, hệ thống phao nổi chủ yếu là phao xốp; phương thức nuôi truyền thống là chủ yếu, hệ thống ô, lồng nuôi có kích thước nhỏ, sử dụng máy phát chạy dầu diesel là chủ yếu, rác thải và nước thải xả trực tiếp ra môi trường; đối tượng nuôi chưa đa dạng, chưa chú trọng trồng các loại rong, tảo biển, chưa có quy trình nuôi rong biển hoặc nuôi rong biển kết hợp nhuyễn thể và cá biển; lao động có trình độ học vấn thấp, tư duy sản xuất theo phong trào, kỹ năng nghề nghiệp thấp, không tuân thủ quy trình kỹ thuật; tổ chức sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, hiệu quả thấp, chủ yếu sản xuất theo hộ gia đình chiếm đến 98,9%, chưa có nhiều doanh nghiệp lớn có tiềm lực về tài chính, khoa học công nghệ đầu tư dẫn dắt chuỗi giá trị sản xuất.
Trước những khó khăn và điều kiện tự nhiên thuận lợi của tỉnh, nhóm tác giả Chi cục Thủy sản Quảng Ninh và Công ty Cổ phần Tập đoàn STP đã nghiên cứu, thiết kế và triển khai “Mô hình khu nuôi biển đa canh, đa giá trị trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” tại Đảo Phất Cờ (xã Hạ Long, huyện Vân Đồn). Mô hình khu nuôi biển được thiết kế trên tổng diện tích khoảng 2 ha, bao gồm: 1- Nhà điều hành; 2 - Khu nuôi trồng thủy sản gồm: khu nuôi cá biển, khu ương dưỡng giống hầu Thái Bình Dương, khu nuôi rong giống, khu nuôi thương phẩm hàu Thái Bình Dương kết hợp với nuôi rong biển; 3 - Khu tiền chế biến; 4 - Khu du lịch gồm: khu câu cá giải trí, khu check in, khu nhà nghỉ, khu bể bơi. Ngoài ra, mô hình còn áp dụng nhiều kỹ thuật tiên tiến như: Hệ thống xử lý nước an toàn sinh học; vật liệu sử dụng hoàn toàn bằng chất liệu HDPE và inox 304 đảm bảo môi trường; hệ thống chiếu sáng sử dụng hoàn toàn năng lượng mặt trời.
Khu nuôi thương phẩm hàu Thái Bình Dương kết hợp với nuôi rong biển.
Ông Đỗ Đình Minh, Chi Cục trưởng Chi cục Thủy sản Quảng Ninh, trưởng nhóm tác giả giải pháp cho biết: Điểm nổi bật của mô hình khu nuôi biển đa canh, đa giá trị là sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường, chịu được sóng gió; thiết kế hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường biển tự nhiên, giữa nuôi biển với tiền chế biến, giữa nuôi biển kết hợp du lịch trải nghiệm; tổ chức vận hành mô hình nuôi đa canh, đa loài thủy sản (cá biển, rong biển, nhuyễn thể) để tương trợ nhau thích ứng với điều kiện tự nhiên, nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, nâng cao giá trị, thu nhập của cơ sở nuôi biển, đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ môi trường biển, bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Trong điều kiện nuôi trồng thủy sản đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường biển, ảnh hưởng hệ sinh thái từ chính quá trình nuôi, việc xen canh các đối tượng nuôi để tương trợ giúp giảm ô nhiễm môi trường biển, giảm thiểu rủi ro, tạo ra sản phẩm vệ sinh an toàn thực phẩm chính là hướng phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững.
Công ty Cổ phần Tập đoàn STP là một trong những doanh nghiệp tham gia phát triển nuôi biển hiệu quả tại tỉnh Quảng Ninh. 07 năm qua, doanh nghiệp đã bền bỉ thực hiện mô hình nuôi biển xen canh, kết hợp du lịch và tìm kiếm thị trường nước ngoài với mong muốn gia tăng giá trị trên 1 ha diện tích nuôi trồng. Bà Nguyễn Thị Hải Bình, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn STP, thành viên nhóm tác giả giải pháp cho biết: Chúng tôi đang nuôi xen canh rong sụn với loài hai mảnh và sắp tới là nuôi với ngọc trai. Chúng tôi nuôi đa tầng, bằng hệ lồng nổi HDPE. Trên 1 hệ sinh thái như vậy, chúng tôi sẽ gia tăng giá trị của nhiều loài nuôi, kết hợp giữa nuôi và trồng như vậy sẽ tăng giá trị của nhiều loài nuôi trong 1 ha được cấp. Những mặt hàng này sẽ được xuất khẩu đi Hoa Kỳ, Nhật, Australia với giá trị gấp 3,4 lần đang bán hiện nay.
Từ kết quả triển khai mô hình cho thấy: Nuôi rong biển theo mô hình này sẽ lớn nhanh hơn, thời gian nuôi giảm xuống 1,5 lần, nâng cao tỷ lệ sống lên 1,3 lần so với nuôi rong đơn lẻ, nhờ đó nuôi được nhiều vụ trong năm, chất lượng rong tốt, đảm bảo môi trường biển. Đối với nuôi cá biển và hàu Thái Bình Dương theo mô hình này mật độ cao hơn 1,2 - 1,5 lần so với mô hình đơn lẻ, vừa không gây ô nhiễm môi trường do lượng chất thải ra đã được rong biển hấp thụ, hạn chế dịch bệnh. Với mô hình khu nuôi này sẽ sử dụng tối đa tài nguyên mặt nước, thân thiện với môi trường; năng suất, sản lượng tăng 1,5 - 2 lần so với nuôi biển thông thường, giảm chi phí nhân công, thời gian sử dụng vật liệu trên 10 năm, tái sử dụng vật liệu trên 50%, giảm chi phí bảo trì, bảo dưỡng; đa dạng đối tượng nuôi, hình thức nuôi, kết hợp nuôi biển với phát triển du lịch, lượng du khách đến thăm quan, trải nghiệm và sử dụng dịch vụ ngày càng tăng, du khách được trải nghiệm câu cá trên bè và thưởng thức những sản phẩm do tự tay mình khai thác, chế biến. Nhờ kết hợp cả nuôi biển và phát triển du lịch, mô hình đã mang lại việc làm ổn định và hiệu quả kinh tế cao cho người nuôi, từ đó thúc đẩy nghề nuôi biển của tỉnh phát triển.
Qua triển khai mô hình nhằm thiết kế mô hình nuôi biển mẫu để các cơ sở nuôi biển có thể áp dụng, nhân rộng nhằm tăng tỷ trọng sản lượng, tăng thu nhập cũng như gắn kết giữa phát triển thủy sản với bảo vệ hệ sinh thái biển; kết hợp nhiều đối tượng nuôi trồng thủy sản tương trợ nhau nhằm hạn chế dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, tiết kiệm không gian biển, từ đó nâng cao giá trị nuôi trồng thủy sản; gắn kết giữa phát triển nuôi trồng thủy sản với phát triển du lịch trải nghiệm nhằm mục tiêu gắn kết giữa cơ sở nuôi với doanh nghiệp, giữa các cơ sở nuôi với nhau, giữa phát triển các ngành nghề với nhau; thiết kế các loại lồng nuôi đa dạng kích thước, phù hợp với từng đối tượng nuôi, hình thức nuôi, cũng như nghiên cứu các đối tượng nuôi, hình thức nuôi mới tận dụng không gian biển, không gây ô nhiễm môi trường; nhằm thay đổi nhận thức cộng đồng về sử dụng vật liệu làm lồng, giàn bè, xử lý chất thải, nước thải, hệ thống chiếu sáng,… từ đó nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ môi trường biển, bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Giải pháp “Mô hình khu nuôi biển đa canh, đa giá trị trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” của nhóm tác giả Đỗ Đình Minh, Nguyễn Thị Hải Bình, Lê Kỳ Đoàn, Chi cục Thủy sản Quảng Ninh và Công ty Cổ phần Tập đoàn STP đạt giải nhất Hội thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh Quảng Ninh lần thứ IX, năm 2022 - 2023 và được đánh giá cao về tính mới, tính sáng tạo, khả năng áp dụng nhân rộng và hiệu quả kinh tế - xã hội. Theo đánh giá của PGS. TS Thái Thanh Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế, Kỹ thuật và Thủy sản, thành viên giám khảo chấm điểm giải pháp: Đây là mô hình mới đa lợi ích và thân thiện với môi trường: Nuôi trồng thủy sản kết hợp với du lịch trải nghiệm; sản xuất theo chuỗi từ giống đến sơ chế; chuyển đổi từ nuôi lồng truyền thống (tre, gỗ, phao xốp) sang dùng vật liệu HDPE (chịu được sóng gió, độ bền cao, ít ô nhiễm môi trường); nuôi cá, nhuyễn thể, kết hợp với trồng rong cải thiện môi trường nước. Mô hình đã tận dụng được tối đa diện tích mặt nước và mang lại hiệu quả cao hơn so với hệ thống lồng nuôi truyền thống, qua đó góp phần phát triển nghề nuôi biển bền vững và mở ra hướng phát triển nuôi biển kết hợp với du lịch trải nghiệm phù hợp với chủ trương phát triển ngành kinh tế biển của tỉnh.
Ban Tổ chức Hội thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh khảo sát Mô hình khu nuôi biển đa canh, đa giá trị tại Đảo Phất Cờ.
Phát triển nuôi biển nhằm giảm khai thác, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, xây dựng ngành thủy sản bền vững. Quảng Ninh là địa phương tiên phong và làm rất quyết liệt để phát triển nghề nuôi biển. Với quan điểm phát triển nuôi biển theo hướng hiện đại, ứng dụng công nghệ cao, thân thiện với môi trường, gia tăng giá trị, tính bền vững, gắn với bảo tồn, bảo vệ, phát triển nguồn lợi thủy sản, phát triển du lịch, dịch vụ và công nghiệp để tăng trưởng kinh tế, cải thiện sinh kế, việc làm cho người dân, bảo vệ các hệ sinh thái biển và đại dương. Những thành công triển khai mô hình nuôi biển tại Quảng Ninh đã góp phần tạo chuyển biến đáng kể về chất lượng môi trường tự nhiên, thúc đẩy nuôi biển bền vững, xây dựng thương hiệu thủy sản Quảng Ninh và góp phần bảo vệ chủ quyền an ninh biển đảo của Tổ quốc trên địa bàn tỉnh.
Nguyễn Duyên