‘Trăm hoa đua nở’

Du lịch Việt Nam đang ngày càng nhận được đánh giá cao từ các tổ chức giải thưởng quốc tế cũng như du khách; đưa du lịch Việt Nam vào nhóm quốc gia du lịch mới nổi trên thế giới.

Hiện có rất nhiều loại hình du lịch khác nhau như du lịch văn hóa, du lịch mạo hiểm, du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp, du lịch kinh doanh (gắn với hội nghị, hội thảo...), du lịch y tế, du lịch tôn giáo, du lịch ẩm thực, du lịch giáo dục, du lịch tình nguyện, du lịch thăm hỏi bạn bè, người thân…

Các loại hình này đan xen, đa mục đích, với nhiều phân khúc khách hàng khác nhau. Trong đó, du lịch nông nghiệp được xem là loại hình có sức hút to lớn do sự đa dạng về tài nguyên bản địa và nét đặc sắc của nông nghiệp, nông thôn.

Theo báo cáo của 63 Sở quản lý nhà nước về du lịch các tỉnh, thành phố, cả nước hiện có 488/1.731 khu, điểm du lịch đã được công nhận theo quy định của Luật Du lịch 2017. Trong đó có khoảng 80% điểm du lịch nằm trên địa bàn nông thôn (382 điểm).

Tuy nhiên, trên thực tế, số lượng điểm du lịch nông nghiệp, nông thôn (nhất là homestay, farmstay...) là rất lớn và chưa có con số chính xác.

Hệ thống sản phẩm du lịch nông nghiệp - nông thôn ngày càng đa dạng, phong phú; nhằm đáp ứng nhu cầu của du khách trong và ngoài nước. Không khó để nhận thấy rất nhiều sản phẩm du lịch dựa trên đặc trưng hoạt động nông nghiệp riêng của địa phương; hình thành trên cơ sở các khu vực chuyên canh cây ăn quả, chè, cà phê, hoa, cây cảnh… hay các dự án sản xuất nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ ứng dụng khoa học công nghệ; du lịch dựa vào cộng đồng, gắn với văn hóa, sinh thái, làng nghề…

Xu thế phát triển du lịch nông nghiệp đang tạo đà giúp thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, đặc biệt là sản phẩm OCOP. Từ đó góp phần tạo thêm sản phẩm du lịch, đa dạng “thực đơn” cho khách du lịch lựa chọn để thu hút du khách, kích thích nhu cầu chi tiêu của khách. 

Theo đánh giá, khách du lịch đến Thái Lan đang dành khoảng 60 - 70% chi phí chuyến đi cho việc chi tiêu mua sắm, giải trí; trong khi khách đến Việt Nam đang phải dành tới 60% chi phí cho vận chuyển, lưu trú, còn chi tiêu mua sắm và dịch vụ giải trí rất ít. Chúng ta đang có quá ít “thực đơn” để khách lựa chọn, chi tiêu.

Bỏ rơi ‘mỏ vàng’ dược liệu bản địa

Israel là một đất nước nhỏ bé, khí hậu khắc nghiệt, nhưng đón một lượng khách du lịch kỷ lục. Từ năm 2013, Israel đã đón 3,2 triệu lượt khách, thu về hơn 5,5 tỷ USD. Nắm bắt thị hiếu của khách, Israel phát triển du lịch gắn với “Biển chết” (Dead sea) - một địa điểm lạ kỳ, độc đáo nhất thế giới. Bên cạnh việc thu hút khách du lịch đến đây, họ còn có 1 ngành công nghiệp mỹ phẩm trị giá tỷ đô, khai thác từ nước và bùn của Biển chết.

Việt Nam đang sở hữu khoảng 400 nguồn nước khoáng nóng có giá trị sử dụng cao trong chữa bệnh, điều dưỡng và chăm sóc sức khỏe. Cùng với đó là hơn 5.117 loài thực vật và nấm, hơn 400 loài động vật và 75 loại khoáng vật có công dụng làm thuốc.

Không những thế, Việt Nam còn làm chủ kho tàng tri thức y học cổ truyền lâu đời, phong phú với nhiều bài thuốc có giá trị, đã được khẳng định hiệu quả theo thời gian. Đây chính là nguồn tài nguyên vô giá để phát triển ngành công nghiệp dược liệu và y học cổ truyền, phục vụ chăm sóc sức khỏe cho người dân và du khách; thỏa mãn xu hướng dùng dược liệu để chữa bệnh; phát  phát huy, quảng bá thế mạnh về y học cổ truyền Việt Nam; đa dạng hóa sản phẩm du lịch, bảo tồn tài nguyên bản địa và tăng thu nhập cho người dân.

Thế nhưng thực tế, thì hầu hết các điểm du lịch đều có quảng bá, giới thiệu sản phẩm dược liệu bản địa, nhưng rất khó để khách mua, sử dụng do sản phẩm không phù hợp thị hiếu; mẫu mã bao bì thiếu độ tin cậy; chưa kể quảng cáo thiếu trung thực, quảng cáo nội dung chưa được cấp có thẩm quyền cho phép.

Trên trục đường vào khu du lịch cách mạng Mường Phăng (Điện Biên), bà con bày bán rất nhiều loại vỏ cây, rễ, lá, củ thảo dược... Chúng được quảng bá có công dụng “chữa bách bệnh”, từ ung thư, tiểu đường, mỡ máu, đến cả nâng cao “sức khỏe đàn ông”. Mặc dù dân gian có thể “truyền tai” tác dụng như thế, nhưng về mặt pháp luật là chưa đúng quy định, chưa được cơ quan có thẩm quyền nào xác nhận.

Rất ít khách bỏ tiền ra mua sản phẩm này. Hầu hết khách từ các nước phát triển hiểu rõ rằng, để trị các bệnh đó phải có kê đơn của bác sĩ, do đó chắc chắn họ sẽ không mua. 

Hướng đến phát triển sản phẩm thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đã có nhiều địa phương thúc đẩy phát triển sản phẩm từ dược liệu, một phần hướng tới khách du lịch, như trà thảo dược (Hà Giang, Lai Châu, Quảng Ninh, Thừa thiên Huế, Đồng Tháp...); sản phẩm làm đẹp từ nghệ (Bắc Kạn, Hòa Bình, Lào Cai...); dầu nóng cho spa, tinh dầu xông... Nhưng có thể nói đa phần vẫn chưa nhắm trúng nhu cầu của khách du lịch.

Tính đến nay, trong tổng số 14.642 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên, mới chỉ có 504 sản phẩm nhóm thảo dược, chiếm chưa tới 3,5%.

Theo định nghĩa của Israel, “du lịch nông nghiệp là bán các trải nghiệm nông nghiệp”; tuy nhiên, chúng ta chưa có nhiều trải nghiệm để bán cho du khách.

Chương trình phối hợp giữa Bộ NN&PTNT với Bộ VHTTDL về phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn trong xây dựng Nông thôn mới chưa phân rõ vai, chưa có các mô hình hiệu quả. Thực tế cho thấy ngành nông nghiệp chỉ nên tập trung vào phát triển sản phẩm, phát triển các “trải nghiệm” để làm “thực đơn” cho ngành du lịch khai thác.

Chưa nói đến việc phát triển dược liệu thành ngành “kinh tế mũi nhọn” cho các địa phương, việc khai thác tài nguyên bản địa, trong đó có tài nguyên về dược liệu, để đóng góp vào “thực đơn” chung cho du lịch địa phương cần được xem là hướng đi phù hợp; nhất là tại khu vực miền núi phía Bắc, Tây nguyên, Tây Nam bộ, nơi có sự đa dạng đặc biệt về tài nguyên dược liệu, nhưng các chủ thể còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết và yếu về công nghệ.

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Thứ nhất là quy hoạch, cả về quy hoạch sử dụng đất để phát triển du lịch nông nghiệp cũng như quy hoạch phát triển vùng nguyên liệu dược liệu. Các địa phương cần sớm hỗ trợ các chủ thể kinh doanh du lịch nông nghiệp thực hiện chuyển đổi đất đa mục đích theo Luật Đất đai mới sửa đổi. Xác định phát triển sản phẩm dược liệu xuất phát từ quy hoạch vùng nguyên liệu bản địa, tạo điều kiện để các chủ thể yên tâm đầu tư, phát triển. 

Thứ hai là hỗ trợ thúc đẩy các chủ thể phát triển sản phẩm OCOP (trong đó có cả sản phẩm dịch vụ du lịch OCOP); đa dạng mẫu mã, bao bì, thuận tiện và sang trọng, đáp ứng thị hiếu khách du lịch.

Ngân sách nhà nước cần hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học (về phân tích, kiểm nghiệm, đánh giá và công nhận cho sản phẩm dược liệu bản địa), ứng dụng công nghệ trong chế biến sản phẩm mới theo hướng thực phẩm chức năng, chăm sóc sức khỏe, mỹ phẩm; đầu tư nâng cấp các điểm đến đạt các tiêu chí của ngành du lịch.

Việc phát triển sản phẩm OCOP là giải pháp cụ thể vừa tạo sinh kế, nâng cao thu nhập nhưng cũng vừa bảo tồn đặc sắc văn hóa bản địa. Đây cần được xem là dự án thành phần quan trọng của Chương trình Mục tiêu quốc gia chấn hưng văn hóa mới được Quốc hội phê duyệt.

Thứ ba là tăng cường truyền thông, quảng bá và thúc đẩy phát triển tinh hoa văn hóa ẩm thực bản địa, hướng đến tâm lý của khách du lịch về ẩm thực sạch - an toàn - tốt cho sức khỏe. Các địa phương cần tổ chức nhiều hoạt động tôn vinh, gắn biển cho các nhà hàng sử dụng nguyên liệu đặc sắc của địa phương, các “món ăn - bài thuốc” bản địa. Nội dung này, Sở NN&PTNT, Sở VHTTDL và Đài PTTH tỉnh cần chủ trì thực hiện.

Thứ tư là định hướng và ưu tiên phát triển du lịch nông nghiệp dựa vào cộng đồng. Hỗ trợ đầu tư và nhân rộng các mô hình du lịch dựa vào cộng đồng, hình thành các HTX, tổ hợp tác, ban quản lý điểm du lịch của cộng đồng; xây dựng quy chế, hương ước về phát triển du lịch đảm bảo yêu cầu về bảo tồn, nguyên tắc cộng đồng cùng có lợi.

Thúc đẩy liên kết giữa các đơn vị lữ hành và các điểm đến với vai trò bà đỡ là các cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh để điều phối khách du lịch; xây dựng “thực đơn du lịch” phong phú, độc đáo cho từng thôn, xã để giảm bớt cạnh tranh, hạn chế việc đua nhau giảm giá để giành khách.

Thiên nhiên giữ một vai trò rất quan trọng trong việc giúp chúng ta khỏe mạnh. Dược liệu là quà tặng đặc biệt quý báu từ thiên nhiên Việt Nam. Khai thác tốt tiềm năng dược liệu địa phương gắn với du lịch nông nghiệp chắc chắn là phù hợp xu thế chung của du lịch hiện nay, hướng đến cuộc sống khỏe mạnh, yên bình; chữa lành tâm thức do áp lực cuộc sống khu vực thành thị cho du khách. Từ đó tạo thêm nguồn thu, nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững cho cư dân nông thôn.